«بە ژنۆلۆژی کۆمەڵگەبوون و ژیانێکی ئازاد دەژین»
کۆتایینامەی کۆنفرانسی ژنۆلۆژی لە ئەورووپا ڕاگەیەندرا. لە کۆتایینامەکەدا بانگ کرا بۆ فراوانکردنی کارەکانی ژنۆلۆژی لە ناوچە خۆجێییەکان، بەهێزکردنی ڕۆڵی پێشەنگیی ژنانی گەنج و زیادکردنی ئەزموونەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و هاوبەش.
ناوەندی هەواڵ – کۆتایینامەی کۆنفرانسی ژنۆلۆژی لە ئەورووپا، کە لە نێوان ١٥ تا ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ لە شاری هالێن لە هۆڵەندا بەڕێوە چوو، بڵاوکرایەوە. لە کۆتایینامەکەدا هاتووە:
«ئێمە لە جوگرافیا و زمانە جیاوازەکان و لە بیرەوەرییە جیاوازەکانی ژنانەوە کۆبووینەتەوە. بۆ زیندووکردنەوەی بیرەوەریی چیرۆکە لەبیرکراوەکانمان، بۆ دروستکردنی پرد لە نێوان ژیانە جیاکراوەکانمان و بۆ ئەوەی ڕێگای ئازادی بەیەکەوە بدۆزینەوە، کۆبووینەتەوە. لە ڕووناکیی ژنۆلۆژیدا، ئیرادەی خۆمان بۆ پێناسەکردنەوەی بوونی ژن بە ڕاستییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکەی و فراوانکردنی زانستی ژیانی ئازاد، نوێ دەکەینەوە.
«ئێمە ژنۆلۆژی وەک زانست و ڕێگای ئازادبوون دەبینین»
لە بەردەوامیی کۆتایینامەکەدا، ئاماژە بە قەیرانی ئێستای سیستەم کراوە و هاتووە کە ئەم قەیرانە، لە هەمان کاتدا قەیرانی بڕانی مرۆڤە لە ڕاستیی خۆی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی.
«قەیرانەکەی ئێمە تێیدا دەژین، لە هەمان کاتدا قەیرانی بڕانی مرۆڤە لە ڕاستیی خۆی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی. کاتێک بیرەوەریی ژن دەسڕدرێتەوە، بیرەوەریی مێژووییش کەم دەبێتەوە؛ کاتێک ماندووبوون و کاری ژن نابینرێت، بنیاتنانی ژیان لە تاریکیدا دەمێنێتەوە؛ کاتێک دەنگی ژن بێدەنگ دەکرێت، کۆمەڵگا لە ڕاستیی خۆی دوور دەکەوێتەوە. ژنۆلۆژی دەیەوێت بە ڕوونکردنەوەی مێژوو، زانست و بوونی کۆمەڵایەتیی ژنان، ئەم بڕانەوەیە تێپەڕێنێت. تا کۆیلایەتیی ژن، کە خانەی بنەڕەتیی کێشە کۆمەڵایەتییەکان پێک دەهێنێت، چارەسەر نەکرێت و ئەو پەیوەندییانەی ئەم کۆیلایەتییە دروست دەکەن نەگۆڕدرێن، ئازادیی کۆمەڵگا ناتەواو دەمێنێتەوە.»
هەروەها جەخت لەوە کراوەتەوە کە ژنۆلۆژی ژن لە دۆخی شتێکی بێ‌ئیرادە دەرباز دەکات و دەیکاتە بکەری مێژوو و ژیانی خۆی:
«بۆیە، ئێمە ژنۆلۆژی وەک زانست و ڕێگایەک بۆ ئازادبوون دەبینین؛ زانستێک کە ژن لە دۆخی ئێستای شتێکی بێ‌ئیرادە دەرباز دەکات و دەیکاتە بکەری مێژوو و ژیانی خۆی. ئێمە لێکۆڵینەوە لە داناییی خوداوەندەکان و ئەزموونەکانی ژیانی ژن‌ناوەند دەکەین؛ ئەو ئەزموونانەی شارستانیەتیی پیاوساڵار داپۆشیوونی. بیرەوەریی ڕابردوو بە گەڕان بەدوای ئازادی لە ئەمڕۆدا دەبەستینەوە. ئامانجمان کردنەوەی ڕێگای ژیانێکی ئازادە؛ ژیانێک کە ژنان بتوانن تێیدا دەنگ، بیرۆکە و زانستی خۆیان دروست بکەن و بە دەرچوون لە چوارچێوە ڕەگەزپەرستانەکان، پێوەرەکانی ئازادیی خۆیان پەرە پێ بدەن.»
«ئازادی لە ناو پەیوەندییەکانماندا دەڕوێت»
لە کۆتایینامەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە لێکۆڵینەوە، پەروەردە، کەمپ، بڵاوکردنەوە و کارە کۆمەڵییەکانی زیاتر لە دە ساڵی ڕابردوو لە ئەورووپا ئەنجام دراون، سەرمایەی هاوبەشی ئەم گەڕانە پێک دەهێنن. لەم بارەیەوە هاتووە:
«ئێستا ئەرکی قووڵکردنەوەی ئەم سەرمایەیە، کۆکردنەوەی ئەزموونە جیاوازەکانی ژنان و گۆڕینی زانستی ژنۆلۆژی بۆ هێزێک بۆ بنیاتنانەوەی کۆمەڵگا، لەبەردەمماندایە. بە گرنگی دەزانین زانست لە چوارچێوە کۆلۆنیالیستی و پیاوساڵارییەکان پاک بکرێتەوە و زانستی ژنانی گەنج، کۆچبەر و ئەو ژنانەی بە زمانە جیاوازەکان قسە دەکەن، بیرکردنەوە هاوبەشەکانمان دەوڵەمەند بکات. دەزانین ڕاستی لە هیچ سنوورێکی جوگرافیایی یان هیچ ئەزموونێکدا سنووردار نابێت و جیاوازییەکانمان وەک سەرچاوەی بەرهەمهێنانی زانستی هاوبەش دەبینین.»
لە کۆتایینامەکەدا، ڕۆڵ و گرنگیی کۆمەڵەکانیش بەو شێوەیە خراوەتەڕوو:
«پەیوەندیی ژنۆلۆژی بە ژیانەوە، لە گەڕانمان بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی کۆمەڵی دەردەکەوێت. کۆمەڵە بوارێکی ژیانە کە تێیدا کار، زانست و بەرپرسیاریەتی دابەش دەکرێن، بڕیارەکان بە هاوبەشی دەدرێن و هەر ژنێک بە ئیرادەی خۆی بەشداریی ژیانی هاوبەش دەکات. ئازادی لە ناو پەیوەندییەکانماندا دەڕوێت؛ یەکسانی بە دابەشکردنی کار و بەرپرسیاریەتییەکان ڕەگ دادەکوتێت؛ دیموکراسیش کاتێک پەرە دەسێنێت کە دەنگی هەمووان لە بنیاتنانی ژیاندا وەڵام و ڕەنگدانەوەی هەبێت.
بۆیە، ئێمە کۆمەڵەکان تەنها وەک شێوازی ڕێکخستن نابینین، بەڵکو وەک ئەو بوارانە دەیبینین کە زانستی ئازادیی ژنۆلۆژی دەگۆڕن بۆ ژیانێکی کردەیی. بەڵێن دەدەین بە زیادکردنی پراکتیکە کۆمەڵییەکان کە کاری ژنان ئاشکرا دەکەن، ئیرادەیان بەهێز دەکەن و پەیوەندییە پیاوساڵارییەکان دەگۆڕن، و ئەمە وەک بەرپرسیاریەتییەکی هاوبەش وەردەگرین.»
«ڕێبەریی بنیاتنانی کۆمەڵگای دیموکراتیک»
لە بەردەوامیی کۆتایینامەکەدا جەخت لەوە کراوەتەوە کە بنیاتنانی داهاتوویەکی ئازاد بە تێکۆشانی ژنانەوە دەستەبەر دەبێت:
«بە گرنگی دەزانین کە دیدگای ژنۆلۆژی، کە لە بیرەوەریی مێژوویی، سەرمایەی بیرکردنەوە و تێکۆشانی ژنان بۆ ئازادی سەرچاوە دەگرێت، ڕێبەریی بنیاتنانی کۆمەڵگای دیموکراتیک بکات و پێشەنگایەتی و ئیرادەی ژنان ببنە هێزی بنیاتنەری ژیانی کۆمەڵایەتی. باوەڕمان وایە ئاشتییەک کە بە ئازادیی ژنان قووڵ دەبێتەوە، لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا ڕەگ دادەکوتێت و دیموکراسییەک کە بە ئیرادەی ژنان دەهۆندرێتەوە، ڕێگا بۆ داهاتوویەکی ئازاد و کۆمەڵی دەکاتەوە. لە بنیاتنانی ئەم داهاتووەدا، کۆکردنەوەی ئەزموونی مێژوویی، زانست و گەڕانی ژنان بۆ ئازادی لە ناوەندی بنیاتنانەوەی کۆمەڵگادا، بە بەرپرسیاریەتییەکی بنەڕەتی دەزانین.»
«بە دیدگای ژنۆلۆژی کۆمەڵگابوون دەهۆنینەوە»
لە بەشی کۆتاییی کۆتایینامەکەدا، بانگ بۆ بڕیاردانی پتەو و پشتیوانیی نێوان نەوەکان و تێکۆشانە جیاوازەکانی ژنان کراوە:
«بە بەڕێوەچوونی ئەم کۆنفرانسە، ئێمە خۆمان بە ئەم ئامانجانەوە پابەند دەکەین: قووڵکردنەوەی کارەکانی ژنۆلۆژی، بەهێزکردنی فێربوونی کۆمەڵی، فراوانکردنی پشتیوانی و هاوپشتی لە نێوان نەوەکان و تێکۆشانە جیاوازەکانی ژنان و بڵاوکردنەوەی ئەزموونەکانی ژیانی کۆمەڵی. بڕیارمان داوە لە ڕێگایەکدا بەردەوام بین کە زانست لە ژیان، بیرکردنەوە لە کار و ئازادی لە بەرپرسیاریەتیی هاوبەش جیا نەبنەوە.
بەبێ ئەوەی ئەزموونەکانمان لەگەڵ یەکتر هاوبەش بکەین، بە ڕووبەڕووبوونەوەی کەموکوڕییەکانمان و بە کردنی دەنگی هەر ناوچەیەک بە بەشێک لە بەرهەمهێنانی هاوبەش، پێش دەکەوین. بۆ پەرەپێدانی ئەو کارانە هەوڵ دەدەین کە زانست و ئەزموونی ژنان کۆدەکەنەوە، بەرهەمهێنانی هاوبەش بەردەوام دەکەن و تێکۆشانی ئازادی لە ژیانی ڕۆژانەدا بەهێز دەکەن.
چونکە ڕاستی، ژیانێکە کە بە هاوبەشی بەرهەم دەهێنرێت. ئازادی بەڵێنێک نییە کە بۆ داهاتوو دوا بخرێت، بەڵکو هیوا و توانایەکە کە لە پەیوەندییەکانی ئەمڕۆماندا دروستی دەکەین و گەشەی پێ دەدەین. بە ژنۆلۆژی زانستمان ئازاد دەکەین، بە کۆمەڵەکان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانمان لە نوێوە دەهۆنینەوە و ئیرادەی ژنان دەکەینە هێزی بنیاتنەری ژیانی دیموکراتیک.
ئێمە بە هاوبەشی ڕێگایەک دەهۆنینەوە کە لە بیرەوەرییەوە بەرەو داهاتوو و لە قسەوە بەرەو ژیان درێژ دەبێتەوە. بە دیدگای ژنۆلۆژی کۆمەڵگابوون دەهۆنینەوە، ئازادیی ژنان دەکەینە ڕەگی کۆمەڵگای دیموکراتیک و بە کۆمەڵەکان کۆمەڵگایەکی دیموکراتیک و کۆمەڵی بنیاد دەنێین.»