سارە بورخزاری

 

کرماشان-ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی یەکێک لە قەیرانە تەندروستییە مەترسیدارەکانی دەبێتەوە لە ماوەی دەیان ساڵەدایە، کە کەمیی دەرمان چیتر تەنها دەرئەنجامی سزاکان یان قەیرانە ئابوورییەکان نییە، بەڵکو بووەتە دیاردەیەکی پێکهاتەیی کە تۆڕەکانی کاریگەری و قۆرخکارییەکانی پەیوەست بە ناوەندەکانی دەسەڵاتەوە سووتەمەنی پێدەدرێت.

 

لە بواری ئابووریدا، کاریگەری جێگرەوە ئاماژەیە بۆ خواستی گۆڕینی ماڵەکان بۆ جێگرەوەکانی هەرزانتر کاتێک نرخی کاڵایەکی دیاریکراو بەرز دەبێتەوە، بەمەش بارگرانی دارایی کەم دەبێتەوە، بۆ نموونە کاتێک نرخی گۆشت بەرز دەبێتەوە و توانای کڕین دادەبەزێت، زۆرێک لە خێزانەکان لەبری ئەوە ڕوو لە مریشک یان سۆیا دەکەن.

 

لە ساڵانی ڕابردوودس، ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە قەبارەیەکی بەرفراوان شاهیدی ئەم ڕەفتارە بووە، تا ئەو ڕادەیەی کە ئێستا بەشێکی بەرچاوی کۆمەڵگە بە نزیکەی پشت بە جێگروە هەرزانەکان دەبەستێت، بەڵام ئەم "زنجیرەی جێگرەوە" بێکۆتایی نییە، تەنها دەتوانێت بەردەوام بێت لە حاڵەتێکدا کە جێگرەوەکانی بە ئاسانی بەردەست بن بۆ جێگرتنەوەی کاڵا گرانبەهاکان.

 

لە بواری خۆراکدا، مرۆڤەکان دەتوانن لە خواردنی گۆشتەوە بگۆڕن بۆ سۆیا، لە برنجی ئێرانییەوە بۆ برنجی هاوردەکراو، یان لە بەرهەمە شیرەمەنیەکانەوە بگۆڕن بۆ جێگرەوەکانی کوالیتی نزمتر، بەڵام دەرمان کاڵایەک نییە کە جێگرەوەیەکی هەرزان یان دەستکردی بۆ بدۆزرێتەوە، بەپێچەوانەی خۆراکەوە، دەرمان کاڵایەکی ژیانییە و نەبوونی ئەو کاڵایە دەتوانێت ڕاستەوخۆ ژیانی زۆر کەس بخاتە مەترسییەوە، ئەمەش ڕاستییەکە کە ڕژێمی ئێران بۆ ئامانجەکانی خۆی قۆستۆتەوە.

 

لەم ساڵانەی دواییدا، کەمیی دەرمان لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان گەیشتووەتە ئاستێک کە تەنها بە قەیرانی ئابووری یان گەمارۆ دەرەکییەکان ڕوون ناکرێتەوە، تۆڕەکانی دابەشکردنی دەرمان، پرۆسەکانی هاوردەکردن، میکانیزمەکانی نرخ و تەنانەت نوسینی دەرمانەکان هەموویان لەناو چینەکانی بەرژەوەندییەکانی حکومەت و پێویستی ڕێکخراو و تۆڕە نیمچە قۆرخکارەکاندا گیریان خواردووە، لە ئەنجامدا، هاوڵاتیان لە مافی هەڵبژاردنی دەرمانی باش و خراپ بێبەش کراون.

 

دوای شەڕی ئەم دواییە و ئەو سنووردارکردنە توندانەی کە بەسەر هاوردەکردندا سەپێندرا، زۆرێک لە دەرمانە سەرەکییەکان بە تەواوی لە بازاڕدا نەماون، کەمییەکە ئەوەندە توند بووە کە نەخۆشەکان ناچارن نرخێکی زۆر بدەن تەنانەت بۆ سەرەتاییترین پێداویستییە پزیشکییەکان، لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت ئەو دەرمانانەی کە سەردەمانێک بە ئاسانی دەستدەکەون، ئێستا تەنها لە ڕێگەی ناوەند و فرۆشیارەکانەوە بە نرخێکی خەیاڵی دەفرۆشرێن، وەک ئەوە وایە بازاڕی دەرمان بووەتە یاریرکت شاراوە کە ژیانی مرۆڤ بە هیچ شێوەیەک بەهایەکی پێ نادرێت.

 

بەڵام لە پشت ئەم کەمیی بەربڵاوە و تێچووە زۆرەکانی بەدەستهێنانی دەرمانەوە تۆڕێکی ڕێکخراو لە مافیاکان هەیە کە پەیوەستن بە ناوەندەکانی دەسەڵاتەوە، ئەم گروپانە باش دەزانن کە لە چ کاتێکدا مرۆڤەکان دەستبەرداری زۆرێک لە پێداویستییە ڕۆژانەکانیان بن، بەڵام بەبێ دەرمان و چارەسەر ناتوانن ژیان بەسەر بەرن، ئەم تێگەیشتنە وایکردووە ئەم قەوارە تەماحکارانە بگەنە ئەو ئەنجامەی کە یاریکردن بە ژیانی مرۆڤەکان سەرچاوەیەکی نەبڕاوەی سامانە، سامانێک کە تەنها بە گەورەکردنی کەمیی و دروستکردنی قۆرخکاری و بەرزکردنەوەی دەستکردی نرخەکان دەچنرێت.

 

ئەم داگیرکەرانە بە پشتبەستن بە کاریگەریی سیاسی و ئەمنیان، هاوردە و دابەشکردنی دەرمان کۆنترۆڵ دەکەن، بە ئەنقەست گەردنی تەنگ دروست دەکەن کە بازاڕ بەرەو قەیران پاڵدەنێت، لە ئەنجامدا، پزیشکی لە کاڵایەکی چارەسەرییەوە گۆڕاوە بۆ ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی قازانجی لەڕادەبەدەر- قازانجێک کە ڕاستەوخۆ دەڕژێتە گیرفانی ناوەندکاران و تۆڕەکانی نزیک لە ناوەندەکانی دەسەڵات، لە کاتێکدا نەخۆشەکان و خێزانەکانیان لە ژێر قورسایی ئەم تێچوونە زیادەڕەوانەدا چەقێنراون.

 

گۆڕانی چرکەساتی نرخەکان ئازاری نەخۆشانی شێرپەنجە زیاد دەکات

خاترە. س، ژنێکی دانیشتوویڤکرماشانە کە بەرەنگاریی شێرپەنجەی مەمک دەبێتەوە، وتی: ئامادەم هەر بڕە پارەیەک بدەم بۆ دەستەبەرکردنی دەرمانەکەم، بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە دەرمانەکە بەردەست نییە تەنانەت کاتێک کە توانای کڕینی دەرمانەکەشم هەیە، هەروەها دەرمانخانەکان تەنها دەرمانەکە بەو کەسانە دابەش دەکەن کە بەرزترین نرخ پێشکەش دەکەن، وەک ئەوەی ژیانی نەخۆشەکان بخرێتە زیادکردنەوە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، هەفتەی ڕابردوو دوای داوای لێبوردنێکی زۆر و ڕەزامەندی دەربڕین لەسەر پێدانی بڕە پارەیەکی زۆر، توانی دوو دەرمان لە دەرمانخانەیەک تەرخان بکات، بەڵام لە ڕۆژی کۆکردنەوەدا هەموو شتێک گۆڕا، دۆلار گەیشتبووە ١٩٠ هەزار تمەن و دەرمانخانەکەش ئەمەی قۆستەوە و داوای پارەی زیاتری کرد، سەرەڕای ئەوەی پێشتر پارەی پێشەکی داوە و ڕێککەوتنەکە ڕوون بوو.

 

خاترە. س پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئەم سیناریۆیە بۆ خۆی و زۆرێک لە نەخۆشانی دیکە دووبارە دەبێتەوە، لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی ئاڵوگۆڕ، دەرمانخانەکان یان ڕەتیدەکەنەوە دەرمان دابەش بکەن یان نرخی نوێ دەسەپێنن، ئێستا بە بیانووی شەڕ و کەمیی دەرمانەکان بۆ بەرزکردنەوەی نرخەکان بۆ ئاستێکی لەڕادەبەدەر بەکاردەهێنرێت، پێدەچێت نەخۆشییەکەمان بۆ هەندێک بووەتە دەرفەتێک بۆ قازانج،  ئێمەی نەخۆش هەموو ڕۆژێک بەرگەی ئازار و دڵەڕاوکێ دەگرین، لەگەڵ ئەوەشدا، دەبێت لەگەڵ بازاڕێکدا بجەنگین کە جگە لە قازانج گرنگی بە هیچی تر نادات.

 

تۆڕێک لە کاریگەری و قۆرخکاری

لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، کەرتی دەرمانسازیی ئێران لە سیستەمێکی تایبەت بە تەندروستی گشتیەوە گۆڕا بۆ مەیدانێک کە گروپەکانی پەیوەست بە دەسەڵاتدارانەوە کێبڕکێی تێدا دەکەن، لە ڕێگەی قۆرخکاری و مامەڵەی پێویستەوە قازانجی یەکجار زۆری لێ دەچنن، لە کاتێکدا، کە بە ڕواڵەت قەیرانی دەرمان دەگەڕێتەوە بۆ سزاکان، بەڵام ڕاستیەکە ئەوە ئاشکرا دەکات کە بەشێکی بەرچاو لە بڕیارە بە ئەنقەستەکانی ئەو لایەنانەی کە هاوردەکردن و بەرهەمهێنان و دابەشکردنی دەرمان کۆنتڕۆڵ دەکەن سەرچاوە دەگرێت.

 

ئەم قەوارانە لە ڕێگەی دروستکردنی کەمیی دەستکرد و قۆرخکردنی بازاڕ و لادانی دەرمان بۆ بازاڕی ڕەش و تەنانەت بەرهەمهێنانی دەرمانی ناستاندارد، نەک تەنها تەندروستی گشتییان خستۆتە مەترسییەوە بەڵکو قەیرانەکانیان قۆستۆتەوە بۆ ئەوەی زۆرترین قازانجیان بەدەستبهێنن.

 

ڕەگ و ڕیشەی ئەم سیستەمە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەکانی دەسەڵاتی دەسەڵاتدارەوە، تەرخانکردنی دراوی بیانی بۆ هاوردەکردنی دەرمان بووەتە ئامرازێک بۆ تاڵانکردنی سامانی گشتی، کۆمپانیاکانی نزیک لە ڕژێم بەبێ هاوردەکردنی ئەو دەرمانانە ملیۆنان دۆلاریان بە دراوی پێویست وەرگرتووە، یان هاوردەیان کردووە و دواتر بە نرخێکی بەرز لە بازاڕی ڕەشدا فرۆشتوویانە، لەم نێوەندەدا نەخۆشەکان ناچار بوون تەنانەت بۆ سەرەتاییترین دەرمانەکانیش ڕیز بکەن یان نرخێکی زۆر بدەن کە لە توانای خێزانە ئاساییەکان زیاترە.

 

ڕۆڵی دەسەڵاتی خۆراک و دەرمان کە بڕیارە دەزگایەکی ڕێکخەر بێت، ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، گۆڕاوە بۆ ناوەندێکی بڕیاردان کە خزمەت بە بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان دەکات، مۆڵەتی هاوردەکردن و دیاریکردنی نرخ و تەرخانکردنی دراو و هەڵبژاردنی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنان هەمووی لەلایەن بازنەیەکی بچووکەوە لە چوارچێوەی ڕۆڵی دەسەڵاتی خۆراک و دەرمان کۆنتڕۆڵ دەکرێن، کە بڕیارەکانیان بەپێی بەرژەوەندی تایبەت دەدرێت نەک پێویستی کۆمەڵگە.

 

ئەم دەسەڵاتە فراوانە ڕێگەی بۆ کۆمپانیاکانی سەر بە دامودەزگا حکومییەکان خۆش کردووە و هیچ جۆرە کێبڕکێیەکی دادپەروەرانەی نەهێشتووە، لە کۆتاییدا منداڵان کە پێویستیان بە دەرمان، وەک گەورەترین زیانبەرکەوتوو دەمێننەوە لەم سیستەمەدا کە قازانج لە پێشینەی تەندروستی مرۆڤ دادەنێت.

 

منداڵانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان... یەکەمین زیانەبەرکوتووی ئەم بڕیارانە

محەدسە. م، خوێندکاری دەرمانسازی وتی: منداڵان وەک یەکەمایەتی لە چاودێری تەندروستی و دەستڕاگەیشتن بە چارەسەر لە هەموو وڵاتێکی جیهاندا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، بەڵام لە وڵاتی ئێمەدا هەمیشە یەکەم کەس بوون کە دەرئەنجامەکانی بڕیارەکانی دەسەڵاتیان لە ئەستۆ گرتووە، پێش جەنگ کێشەی سەرەکی کەمیی کەرەستەی خاوی کوالیتی بوو بۆ بەرهەمهێنانی دەرمان، ئەمەش بەو واتایە بوو کە دەرمانە بەردەستەکان لە بنەڕەتدا کوالیتی خراپ بوون، سەرەڕای ئەمەش خێزانەکان ناچار بوون تەنانەت بۆ ئەم دەرمانە کوالیتی نزمانەش نرخێکی زۆر بدەن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، لەو کاتەوەی شەڕ دەستیپێکردووە، قەیرانەکە چووەتە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە، جگە لە دابەزینی کوالێتی کەرەستەی خاو و بەرزبوونەوەی نرخەکان، ئێستا ڕووبەڕووی نەبوونی تەواوەتی خودی دەرمان بوینەتەوە، تەنانەت بووەتە کاڵایەک کە بە بەرزترین نرخ دەفرۆشرێت، لەم دۆخەدا منداڵان یەکەم کەسن کە زیانیان پێدەگات، بەرگەی کەمیی دەرمان ناگرن، هەر دواکەوتنێکی کەمی دەرمان لە چارەسەرکردنیاندا دەتوانێت لێکەوتەی گەڕانەوەی نەبێت.

 

لە چەند مانگی ڕابردوودا، کەمیی دەرمانی منداڵان لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان گەیشتووەتە ئاستێکی مەترسیدار، ڕاپۆرتە مەیدانییەکانی دەرمانخانەکان و خێزانەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە چەندین پۆلی دەرمانی گرنگ و ڕزگارکەری ژیان بۆ منداڵان کەم بوون یان بە تەواوی لە بازاڕدا بەردەست نەبوون.

 

ئەزموونی دایکێک لەگەڵ کەمی شیری کۆرپە

ڕودابە. ک، دایکێک کە منداڵەکەی پێویستی بە جۆرێک لە شیری هەیە کە بە نزیکەی لە هەموو دەرمانخانەکاندا بەردەست نییە، وتی: شیری پۆدرە بە منداڵەکەم دەدەم کە بە دەگمەن دەستدەکەوێت، تەنها دوو دەرمانخانە دەیانوت دەتوانن دابینی بکەن، بەڵام پێنج هێندەی بەهای ڕاستەقینەی ئەو دەبەیان هێنایەوە، لە نێوان پێنج بۆ هەشت ملیۆن تمەن بۆ هەر دەبەیەک، دوای گەڕانێکی زۆر توانیم لە شاری کەلار بیدۆزمەوە و بە نرخێکی گونجاو بیکڕم، بەڵام کاتێک گەیشتمە سنوورەکە، پێیان وتم کە هێنانی شیری کۆرپە قەدەغەیە، دەستیان بەسەر دەبەیەکاندا گرت و ڕێگریان لێکردم بپەڕمەوە، ئێمە ناتوانین ئەوەی پێویستمانە لەناو وڵاتدا بدۆزینەوە، ئەوانیش ڕێگەمان پێنادەن لە دەرەوەی وڵاتەوە بیهێنین، وەک ئەوەی ناچارمان بکەن بە نرخێکی زۆر خواردن بۆ منداڵە بێتاوانەکەمان لە بازاڕی ڕەش بکڕین.

 

هەژماری ڕودابە. ک، ئاشکرای دەکات کە دەسەڵاتداران لە ڕێگەی فشاری ئەنقەست و کەمیی دەستکرد و سنووردارکردنی حیسابکراوەوە، جۆرێک لە گەمارۆی دەرمانەکانیان لە دەوری دانیشتووان دروستکردووە، ناچاریان کردوون دەرمان و بەرهەمە سەرەکییەکان بە نرخێکی بەرز و لە ژێر کۆنترۆڵی تونددا بکڕن، دواجار قەیرانی دەرمانەکا  لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی پێکهاتەیەکی پاوانخوازانەیە کە ساڵانێکی زۆرە لە پێناو بەرژەوەندییەکانی خۆیدا تەندروستی خەڵکی بەخت کردووە، پێکهاتەیەک کە لەسەر بنەمای ژیانی گەلێک دامەزراوە کە ڕۆژانە خۆیان دەبیننەوە زیانبەرکەوتووی میتۆدی نوێی بەدواداچوونی هێمنانەی ڕژێمی ئێرانن بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات.