ناوەندی هەواڵ

 

سیدۆنی گابرێل کۆلێت، نووسەری فەرەنسی وێژەو بەرهەمە شانۆییەکانی تەرخان کردووە بۆ ئاڵەنگاری ئەو نۆرم و کۆدە ڕەوشتییە کۆمەڵایەتیانەی کە لە سەردەمی خۆیدا باو بوون، ئازادی و سەربەخۆیی ژنانی کردە بابەتێکی سەرەکی لە کار و ژیانیدا.

 

سیدۆنی گابرێل کۆلێت کە لە بازنەکانی وێژەدا بە "کۆلێت" ناسراوە، لەلایەن ڕۆژنامەکانەوە ناوی "شاژنی سکانداڵ"ی لێنراوە، دوای ئەوەی ڕێگای خۆی هەڵبژاردووە، دوور لەو سنووردارکردنانەی کە کۆمەڵگە بەسەر ژناندا سەپاندبووی.

 

ڕەنگە قسەخۆشترین دەربڕینی فەلسەفەی ژیانی لە قسە بەردەوامەکانیدا بێت، لە نێو هەموو ئەو هاوێنەی ژیانەی پێشکەشی دەکات، وتی: ئەوەی بە درێژایی ژیانم زۆرترین سەرسامی کردووم، گەشەکردنی گوڵەکان بووە... هەموو بەیانییەک، کاتێک لە خەو هەڵدەستم، جیهان بە تەواوی تازە دەردەکەوێت بۆ من، من واز لە گەشەکردن ناهێنم تەنها لە مردندا نەبێت.

 

نووسین لە بارودۆخی سەختدا

کۆلێت لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٨٧٣ لە شارۆچکەی سانت ساڤۆر ئێن بۆیسی لە باشووری فەرەنسا لەدایکبووە، لە ژێر چاودێری باوکیدا گەورە بووە کە سەربازێکی خانەنشین بووە و لە چەندین شەڕدا خزمەتێکی زۆری کردووە و دایکی کە بە کەسایەتییە ناوازە و سەربەخۆکەی ناسراوە، هەر لە منداڵییەوە ڕۆحێکی یاخیبووی پەرەپێدا، ئاڵەنگاری بیرۆکە ڕەقەکانی دەکرد و نۆرمەکانی دامەزراندووە، دایکی کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر داڕشتنی جیهانی فیکرییەکەی هەبوو، خۆشەویستی قووڵی بۆ منداڵەکانی لەگەڵ ڕەفتارێکی تونددا تێکەڵ کرد کە سەرسامییەکی دیاریکراوی تێدا ئیلهامبەخش بوو.

 

گەشتی وێژەی کۆلێت لە هەلومەرجێکی سەختدا دەستی پێکرد. لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لەگەڵ هێنری گۆتیە ڤیلار، ڕۆژنامەنووس و نووسەر ناسراو بە "ویلی" هاوسەرگیری کرد و لەگەڵیدا ڕوویان لە پاریس کرد، هەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە دوای دۆزینەوەی بەهرەی وێژەیی، لە ژوورێکدا قفڵی دەکرد و ناچاری دەکرد بنووسێت.

 

لەم ئەزموونەوە زنجیرە ڕۆمانی "کلاودین" سەریهەڵدا، کە کۆلێت نووسیویەتی و سەرەتا بە ناوی هاوژینەکەیەوە بڵاوکراوەتەوە، بەبێ ئەوەی دان بە نووسەری خۆیدا بنێت، ئەم بەرهەمانە یەکەم دەرکەوتنی وێژەیی بوون و ڕێگایان بۆ ژیانی سەربەخۆی خۆشکرد.

 

لە ساڵی ١٩٠٥ دوای ئەوەی ویلی ناپاکی لێ کرد لێی جیابووەوە و یەکەم پەرتوکی بە ناوی خۆی و بە ناوی "دیالۆگی ئاژەڵان" بڵاوکردەوە، هەروەها لەسەر شانۆ دەستی بە گۆرانی وتن کردووە، ئیلهامی لەم ئەزموونە وەرگرتووە بۆ چەندین بەرهەمی، لەوانە "دەربەدەری سۆزداری"، "سەرگەردان" و "ڕووخساری دیکەی شانۆی مۆسیقی".

 

سەرەڕای ڕەخنە لە شێوازی ژیان و هەڵبژاردنە کەسییەکانی، کۆلێت هەرگیز دەستبەرداری سەربەخۆیی خۆی نەبوو، بەڵکو بە زەردەخەنەیەکی چەقۆکێش و بێباکییەکی ڕواڵەتییەوە لەگەڵ بڕیارەکانی کۆمەڵگەدا کۆدەبووەوە، هەروەها پەیوەندییەکەی لەگەڵ سۆفی ماتیڵد دی مۆرنی سەرنجی ڕۆژنامەنووسانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و ژیانی تایبەتی و کارە هونەریەکانی لەم ماوەیەدا وەک بابەتی گفتوگۆ مایەوە.

 

نمایشە شانۆییەکانی ئەو پرسیاریان لەسەر ڕەوشتی کۆمەڵایەتی وروژاند

دوای ئەزموونی خۆی لە دیمەنی شانۆی و مۆسیقی، کۆلێت ڕووی لە شانۆ کرد، لەوێ بەردەوام بوو لە ئاڵەنگاری نۆرمەکانی باو، لە ساڵی ١٩٠٦ لەسەر شانۆی ماتورین دەرکەوت کە چاکەتێکی کورت و شاخی لەسەر سەردانانوو، کە ژنێکی کێوی نیشان دەدات کە ژنێکی گەنج ڕادەکێشێت و دەیباتە قووڵایی دارستانەکە.

 

شانۆنامەی "خەونێکی میسری" کە تێیدا ڕۆڵی مۆمیایەکی لە مۆلین ڕوژ بینی، گفتوگۆیەکی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، هەمان شت لە شانۆنامەی "گۆشت"دا ڕوویدا کاتێک مەمکی خۆی بۆ بینەران ئاشکرا کرد، ئەمەش وای لە پارێزگاری ناوچەی ئەلب-ماریتمز کرد هەڕەشەی قەدەغەکردنی نمایشەکە بکات بە بیانووی ناشایستەیی گشتی، سەرەڕای سازشێک کە ڕێگەی پێدەدا تەنها یەک مەمکی پیشان بدات، کۆلێت ڕەتیکردەوە پابەند بێت بەم سنووردارکردنانە.

 

دوای گەڕانەوەی بۆ پاریس، ناکۆکییەکەی لەگەڵ ویلی، هاوژینەکەی پێشووی، سەرلەنوێ هەڵگیرسا، لە ڕۆژنامەکاندا تۆمەتباری کرد کە هۆکاری ڕووخانیەتی، وەڵامی دایەوە و جەختی لەوە کردەوە، کە ئەو نووسەری ڕاستەقینەی زنجیرەی "کلاودین"ە و تۆمەتباری کرد، کە دەستەواژە و ئاماژەی ناشرینەکانی خستۆتە ناو دەقەکانییەوە بۆ تێرکردنی کینە کەسییەکانی.

 

یەکەم ژنە نووسەر کە لە ئەکادیمیای گۆنکۆرت وەرگیرا

لە ساڵی ١٩١٢ کۆلێت هاوسەرگیری لەگەڵ هێنری دی جۆڤێنێل، سەرنووسەری ڕۆژنامەی "لی ماتین" کرد و کچێکیان بوو بە ناوی کۆلێت دی جۆڤێنێل، لەگەڵ سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی یەکەم، هاوژینەکەی ڕووی لە سیاسەت کرد، لە هەمان کاتدا ئەویش وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەکە دەستبەکاربوو، لەم ماوەیەدا "گەشتێکی خۆپەرستانە" و "ماڵی کلۆدین"ی نووسیوە.

 

بەڵام هاوسەرگیری دووەمیشی بە جیابوونەوە کۆتایی هات دوای ئەوەی ڕووبەڕووی ناپاکی بوو و ئیلهامێکی لەم ئەزموونە سۆزدارییە وەرگرت بۆ ڕۆمانی "ئازیزترین"، کۆلێت بە درێژایی ژیانی خۆشەویستی و هاوسەرگیری و جیابوونەوەی ئەزموون کردووە، بە چەقبەستوویی لە مافی هەڵبژاردنی شێوازی ژیانی خۆیدا بەبێ ئەوەی دەستبەرداری نووسین و هونەر و گۆرانی وتن بێت.

 

لە ساڵی ١٩٣٠ پەیوەندی بە ئەکادیمیای بەلجیکی و ئەکادیمیای گۆنکۆرتەوە کردووە و بووە یەکەم ژن کە لە ئەکادیمیای گۆنکۆرت وەرگیراوە، لە ساڵی ١٩٣٥ لەگەڵ ماوریس گۆدێکێت، بازرگانێکی جولەکە هاوسەرگیری کردووە، لە کاتی داگیرکردنی فەرەنسا لەلایەن ئەڵمانیاوە، ماندوو نەناسانە کاردەکات بۆ پاراستنی هاوژینەکەی و هاوڕێ جولەکەکانی.

 

لە ساڵی ١٩٤٤ بە ڕۆمانی "جیجی" کە لە تەمەنی حەفتا و دوو ساڵیدا نووسیویەتی، سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا، دواتر گۆڕدرا بۆ فیلم و میوزیکاڵێک کە لە برادۆی نمایشکرا.

 

هەرگیز لە گەشەکردن نەوەستا

کۆلێت بەرهەمە وێژەیی و شانۆییەکانی خۆی بۆ ئازادی و سەربەخۆیی ژنان تەرخان کردووە، تا کۆچی دوایی لە پاریس لە ٣ی ئابی ١٩٥٤دا بە باوەڕەکانی خۆیەوە ڕاستگۆ بوو، میراسێکی وێژەیی بەجێهێشتووە کە بە قووڵی لە ژیان و ئەزموونەکانیەوە ئیلهام وەرگیراوە، میراسێک کە کاریگەرییەکەی لە سەرانسەری نەوەکاندا دەنگی داوەتەوە.

 

کۆلێت ئەو ڕۆڵانەی کۆمەڵگە کە بۆی دیاری کردبوو ڕەتیکردەوە، لەبری ئەوە هەڵیبژارد خۆشەویستییەکەی بژی و بە ئیرادەی خۆی بەدوای هونەرەکەیدا بگەڕێت، ژیانی بوو بە درێژکراوەی بیرۆکە و نووسینەکانی، وەک چۆن جارێک فەلسەفەی خۆی دەربڕی، تا مردن بەردەوام بوو لە گەشەکردن.