سارا بورخزتی

 

کرماشان-ساڵانە لە مانگی ئاداردا ململانێیەک لە نێوان نوێنەرانی خاوەنکاران و کرێکاران و حکومەت لە ئەنجومەنی باڵای کار لەسەر دانانی کەمترین موچە سەرهەڵدەدات، ئەم ململانێیە کە بە ڕواڵەت داکۆکیکردنە لە مافی کرێکاران، زۆرجار بە قازانجی حکومەت و خاوەنکارەکان کۆتایی دێت.

 

مانگی ئاداری ساڵی ڕابردوو، هەمان هەفتەی شەڕەکە دەستیپێکرد، ئەنجومەنی باڵای کار بەپەلە ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر زیادکردنی٦٠٪ ی موچە بۆ ساڵی نوێ. لە یەکەم نیگادا ئەم بڕیارە وەک نیشانەی پشتیوانی چینی کرێکار دەرکەوت، بەڵام ڕاستی هەر زوو وێنەیەکی دیکەی دەرخست.

 

هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی ئەم زیادبوونە ڕێژەی هەڵاوسان بەرزبووەوە. نرخی کەلوپەلی سەرەتایی و خواردن و کرێ و تەنانەت سادەترین پێداویستییەکانی ژیانی ڕۆژانەش لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا دوو هێندە زیادی کرد. لەم هەلومەرجەدا، زیادکردنی مووچەی ٦٠٪ توانای کڕینی کرێکارانی باشتر نەکرد، بەڵکو بووە بیانوویەک بۆ پاساوهێنانەوە بۆ بەرزبوونەوەی بەربڵاوی نرخەکان.

لە لایەکی ترەوە شەڕەکە گورزێکی سەختی لە ئابووری دا. زۆرێک لە کارگە و وەرشە و بازرگانە بچووکەکانی بە تەواوی داخران یان ناچار بوون بە شێوەیەکی بەرچاو کارەکانیان کەم بکەنەوە، ئەمەش بووە هۆی دەرکردنی کارەکانیان بە شێوەیەکی بەرفراوان. لە نێوان پۆلە پیشەییە جیاوازەکاندا، کرێکارانی ژن زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە. لە کارگە و یەکەکانی بەرهەمهێناندا زۆرجار ژنان یەکەم کەس بوون کە لە کارەکانیان دوورخراونەتەوە. زۆرجار بە ڕێککەوتنی کاتی کاریان دەکرد و موچەیان کەمتر بوو و ئاسایشی کاریان کەمتر دەبوو.

 

هەروەها زۆرێکیان تاکە بژێوی خێزانەکانیان بوون یان باجی چاودێریکردنی منداڵان و بەتەمەنەکانیان لە ئەستۆ گرت. لەگەڵ داخستنی شوێنی کار یان دواکەوتنی موچە، فشارە ئابووری و دەروونییەکان لەسەریان توندتر بوون، جگە لەم ئاڵەنگاریە، ژنانی کرێکار ڕووبەڕووی کێشەی دیکە بوونەتەوە، وەک زیادبوونی کاتەکانی کارکردن بەبێ موچە، کاتی زیادە بە بیانووی کەمیی کار یان کۆتاییهێنان بە یارمەتی و بیمە.

لە زۆر حاڵەتدا، ژنانی کرێکارە ناڕازییەکان هەڕەشەی دەرکردنیان لێدەکرا ئەگەر ناڕەزایی دەرببڕن، ئەمەش فشارەکانی لەسەریان زیاتر دەکرد. لە ڕاستیدا شەڕ و قەیرانی ئابووری نەک هەر پێکهاتە بەرهەمدارەکانی پەککەوتە کرد، بەڵکو بۆشایی ڕەگەزی لە بازاڕی کاردا قووڵتر کردەوە. ئەو ژنانەی کە پێش شەڕ پەراوێزخراو بوون، ئێستا بە ڕێژەیەکی خێراتر دوور دەخرێنەوە، لە کاتێکدا بارگرانی پشتگیریکردنی خێزانەکانیان تادێت دەکەوێتە سەر شانیان.

 

دواکەوتنی موچە و جیاکاری لە پێدانی موچەی ژنان

مەرجان.ن، کە خاوەنی شارەزایی قووڵە لەسەر یاساکانی کار، وتی: دەتوانرێت بە دڵنیاییەوە بڵێین کە بەشێکی بەرچاو لە کۆمپانیاکانی کرماشان تا ئێستا هیچ زیادکردنێکی موچە بۆ کرێکارەکانیان جێبەجێ نەکردووە، لە کاتێکدا، حکومەت بە ڕواڵەت ڕەزامەندی دەربڕیوە لەسەر بەرزکردنەوەی کەمترین حەقدەست، سەرەڕای چوونە ناو مانگی دووەمی ساڵی نوێ، کۆمپانیاکان هیچ فەرمانێکی فەرمی کە فەرمانی زیادکردنی موچەی فەرمانبەران بۆ کرێکارەکانیان نەکردووە، ئەم بۆشاییە کارگێڕییە ڕێگەی بە خاوەنکارەکان داوە کە بارودۆخی جەنگ بقۆزنەوە، ڕەتیانکردەوە بڕیارەکە جێبەجێ بکەن و بەردەوام بن لە پێدانی کرێ بەبێ هیچ دەستکارییەک.

 

بەڵام ئەم نادادپەروەرییە تەنها لە مانگی نیساندا سنووردار نییە، لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕ لە هەفتەی یەکەمی مانگی ئاداردا و بە هۆی نزیکی ناوچە پیشەسازییەکانی کرماشان لە ناوەندە سەربازی و بەرگرییەکان، زۆرێک لە کارخانە و کۆمپانیاکان ناچار بوون دابیخەن، لە ئەنجامدا، ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاران بە ژن و پیاو موچەی مانگی ئادار و تەنانەت پاداشتی کۆتایی ساڵیان وەرنەگرت، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە هەندێک لە خاوەنکارەکان تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە پارەیان دراوە، بە بیانووی ئەوەی "بژێوی سەرەکی" پیاوانیان لە پێشینەدا داناوە، لەکاتێکدا ژنان بە شێوەیەکی کاریگەر لە موچە و پاداشتەکانیان بێبەش دەکران.

 

ئەم ڕێبازە جیاکارییە فشارەکانی سەر ژنانی گەورەتر کردووە؛ زۆرێک لە ژنان نەک هەر بەشێک لە خەرجییەکانی خێزانەکە هەڵدەگرن، بەڵکو لە نێو شەڕەکەدا ڕووبەڕووی بەرزبوونەوەی نرخ و نائەمنی کار و دوورخستنەوە وردە وردە لە بازاڕی کار دەبنەوە. لە ژینگەیەکی لەو جۆرەدا ژنان زیاتر بەرەوڕووی پەراوێزخستن و بەکارهێنان و پشتگوێخستن دەبنەوە و جیاوازیی ڕەگەزی لەناو شوێنەکانی کاردا فراوانتر دەبێت.

 

بۆ زۆرێک لە خاوەنکارەکان جەنگ بووەتە بیانوویەک بۆ ڕاگرتنی ئەرکە یاساییەکانیان و ژنان بوونەتە زیانبەرکەوتووی یەکەمی ئەم پێشێلکارییە نەوتراوانە، چاودێری نەکردن و دواکەوتنی دەرکردنی ڕێنماییە فەرمییەکان و ئەقڵی پیاوسالاری زاڵ لەناو پێکهاتە کارگێڕی و پیشەسازییەکاندا سیستەمێکی فشاری دروستکردووە کە ژیان و بژێوی ژنانی کرێکاری بەرەو لێواری داڕمان بردووە.

 

ئیلهام. ب، کرێکاری کۆمپانیایەک لە ناوچەی پیشەسازی لەسەر جادەی سنە لە کرماشان، ئەزموونی خۆی دەگێڕێتەوە وتی: ئەوان پاڵیان پێوەنانین تا لێواری مەرگ بۆ ئەوەی کەمتر قبوڵ بکەین، لەو کۆمپانیایە کە من لێی کاردەکەم، زۆربەی ژنە کرێکارەکانی هێڵی بەرهەمهێنان لە کارەکانیان دوورخرانەوە، من و تەنیا ژنێکی دیکە ماوینەتەوە، بەڵام پۆستەکانمان لە کرێکاری بەرهەمهێنانەوە بۆ پاککەرەوەی کارگە دابەزێنراوین،لەگەڵ زیادبوونی تێچووی ژیانی ڕۆژانە، ناچارم هەر کارێک قبوڵ بکەم، بەڵام هیوادارم ئەوە جۆرێک لە کاری زۆرەملێ نەبێت، موچەی مانگی ئاداریشم وەرنەگرتووە و چەند ڕۆژێکیش لە مانگی نوێدا تێپەڕیوە بەبێ ئەوەی هیچ قسەیەک لەسەر کرێ بکەین، چونکە پێمان دەوترێت: ئەمە بارودۆخەکەیە، ئەگەر حەزت لێی نییە، بڕۆ بۆ شوێنێکی تر.

 

دەرکردنی بێدەنگ... ئەو ژنانەی لە بازاڕی کار دوورخراونەتەوە بەبێ تۆمارکردنی فەرمی

زۆرێک لە ژنان لە ترسی ئەوەی کارێکی نوێ نەدۆزنەوە، ناچار بوون لە بارودۆخێکی هاوشێوەی ئەو بارودۆخانەدا بەردەوام بن کە ”ئیلهام. ب”ی ئەزموونی کردووە، بارودۆخێک کە زیاتر هاوشێوەی زۆرەملێی بێدەنگ بوو نەک دامەزراندنێکی ڕاستەقینە، بەڵام ئەمە تەنها بەشێکە لە چیرۆکەکە، زۆرێک لە ژنان پشتڕاستی دەکەنەوە کە دەرکردنیان تەنانەت بە فەرمی تۆمار نەکراوە، ئەمەش بووەتە هۆی بێبەشکردنی سەرەتاییترین مافە یاساییەکانیان، وەک بیمەی بێکاری، خاوەنکارەکەیان هیچ نامەیەکی کۆتاییهێنان بە کارەکانیان دەرنەکردووە و هیچ بەڵگەنامەیەکی فەرمی پێشکەش نەکردووە، وتی: ئێستا مەیە سەر کارەکەت، ئەم تاکە ڕستەیە ژیانی سەدان ژنی خستە ناو نادڵنیایی تەواوەوە.

 

ئەم ژنانە دوو مانگی ڕابردوو موچەیان وەرنەگرتووە و نازانن سبەی چیان بەسەر دێت، زۆرێکیان لە ماڵەوە دەمێننەوە بەبێ ئەوەی هیچ سەرچاوەیەکی داهاتیان هەبێت. ئەوان ئامرازی تانەدانیان نییە، هیچ هیوایەکیان نییە بۆ گەڕانەوە، هەروەها هیچ ڕێگەیەکیان نییە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی یاسایی داوای مافەکانیان بکەن، چونکە هیچ بەڵگەنامەیەک نییە کە دەرکردنیان بسەلمێنێت، ئەگەر بڕیار بدەن سکاڵا تۆمار بکەن، ئەوا خۆیان لە پرۆسەیەکی بیرۆکراتی درێژخایەندا گیریان خواردووە.

 

ئەم دۆخە نوێنەرایەتی جۆرێک لە "دەرکردنی بێدەنگ" دەکات، شێوازێک کە خاوەنکارێک بەبێ تۆمارکردنی فەرمی و بەبێ ئەوەی هیچ بەرپرسیارێتییەک یان لێپرسینەوەیەک لە ئەستۆ بگرێت، کارمەندێک لە کارەکەی دوور دەخاتەوە. بەڕواڵەت هیچ دەرکردنێک نییە، بەڵام ئەو ژنانەی ساڵانێکە کاریان کردووە بە یەکجار لە هەموو شتێک بێبەش دەبن: کرێ و بیمە و تۆماری پیشەیی و کەمترین ئاسایش کە بڕیارە یاسا مسۆگەر بکات.

 

لە زۆر دۆخدا ژنان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە ئەم شێوازە بە ئەنقەست بەکاردەهێنرێت بۆ ئەوەی هیچ مافێک نەدرێت، جا چ یارمەتییەکانی کۆتایی خزمەتگوزاری، قەرەبووکردنەوە، تەنانەت کرێ، هەندێکیان لە سەرەتای شەڕەوە لە ماڵەوەن، چاوەڕێی گەڕانەوەن بۆ سەر کارەکانیان، بەڵام ئەوەی ڕۆژانە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، کۆبوونەوەی قەرز و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان و دڵەڕاوکێی بەردەوامە کە وەک سێبەرێک هێرشیان دەکاتە سەر.

 

لەم هەلومەرجەدا، ژنان نەک هەر کارەکانیان لەدەست دەدەن بەڵکو دەنگیشیان لەدەست دەدەن. ترس لە بێکاری، کەمی هەلی کار و بەرزبوونەوەی ژینگەی ئەمنی لە شوێنەکانی کاردا، هەموویان تەنانەت قسەکردن لەسەر مافە پێشێلکراوەکانیان بۆ خۆی مەترسیدار دەکەن، زۆرێک وتیان کە تەنها ناڕەزایەتی دەربڕین دەتوانێت ببێتە هۆی "لێدان" و ڕێگریکردنیان لە دۆزینەوەی کار لە داهاتوودا. بەم شێوەیە ژنان ناچار دەکرێن بۆ دوو هەڵبژاردنی توند: بێکاری بەبێ داهات یان کارکردن لە بارودۆخی بەکارهێنانی، کە هەردووکیان نادادپەروەرن.

 

ژینگەی ئەمنی لە کارگەکاندا

مەرجان. ن ڕوونیکردەوە، کێشە ئابوورییەکان، لەگەڵ ئەو فشارانەی کە خاوەنکارەکان لەسەر ژنانی کرێکار دەیخەنە سەرێان، تەنها بەشێکن لە ئازارەکانی ئەم گروپە،لە چەند مانگی ڕابردوودا ترسی دەسەڵاتداران لە ناڕەزایەتییەکانی کرێکاران بووەتە هۆی چاودێرییەکی توندی ناوچە پیشەسازییەکان و کارگەکان، چاودێریکردن بە ئامانجی ڕێگریکردن لە هەر گردبوونەوەیەک یان ناڕەزایەتییەک، تەنانەت ڕێگریکردن لە بەرزکردنەوەی داواکارییە سادەکانی وەک دواکەوتن یان نەدانی کرێ.

 

بەڵام ڕاستیەکە ئاڵۆزترە، کەشوهەوای ئەمنی لە شوێنەکانی کاری کرێکاران بە تایبەت ژنانی خستۆتە دۆخێکەوە کە تەنانەت دەربڕینی ناڕەزایی ڕۆژانەش تێچووی زۆری دەوێت، زۆرێک لە کرێکارانی ژن باس لە زیادبوونی بوونی ئەمنی لە دەوروبەری کارگەکاندا دەکەن و بەڕێوەبەرایەتی بە ئاماژەدان بە "هەستیاری دۆخەکە" ئێستا هەر ناڕەزایەتییەک یان تەنانەت لێکۆڵینەوەیەک سەبارەت بە دواکەوتنی موچە بە هەڕەشە دەزانێت.

 

لە ژینگەیەکی ئاوادا ژنانی کرێکار دەبنە لاوازترین کەس. ئەوان نەک هەر لە شوێنی کاردا ڕووبەڕووی هەڵاواردنی پێکهاتەیی و بیرکردنەوەی پیاوسالاری دەبنەوە، بەڵکو بارگرانی ترس لە چەواشەکاری، دەرکردنی نافەرمی، تەنانەت لێکۆڵینەوەشیان لە ئەستۆ دەگرن.

 

مەرجان.ن ئاماژەی بەوەدا، کە زۆرێک لە ژنان تەنانەت ناوێرن پرسیار لەبارەی دواکەوتنی موچەکانیان بکەن، لە ترسی ئەوەی ناوەکانیان نەخرێتە لیستی "ناڕازییانەوە" و دواتر لە بازاڕی کار دووربخرێنەوە، ئەم ڕاستیە جۆرێک لە بێدەنگی زۆرەملێی دروست کردووە، بێدەنگییەک کە ڕێگە بە خاوەنکارەکان دەدات موچە بۆ چەند مانگێک دوابخەن و کرێکارانی ژن لە یارمەتییەکان بێبەش بکەن و تەنانەت بەبێ هیچ ڕوونکردنەوەیەک لە کارەکانیان دووربخەنەوە.

 

بە پێچەوانەوە کرێکارانی ژن خۆیان بە ناچاری دەبیننەوە کە لە نێوان دوو بژاردەی سەختدا هەڵیبژێرن: بەرگەگرتن لە بارودۆخی کارکردنی نامرۆڤانە یان ڕووبەڕووبوونەوەی بێکاری بەبێ هیچ پشتیوانییەک، لە هەندێک کارگەدا تەنانەت کۆبوونەوەی بچووکی نێوان چەند کرێکارێک بۆ گفتوگۆکردن لەسەر کێشەکانیان قەدەغە کراوە، بەڕێوەبەران بە ئاماژەدان بە "رێنماییەکانی سەرەوە" هۆشداریان داوە کە هەر کۆبوونەوەیەک، تەنانەت یەکێکی سادە وەک هەماهەنگی خشتەی کارەکان، دەتوانرێت وەک ناڕەزایەتی لێکبدرێتەوە.

 

ئەم ئاستە لە کۆنترۆڵکردن بە شێوەیەکی کاریگەر هەموو ئەگەرێکی هاودەنگی کرێکارانی نەهێشتووە. لە ئەنجامدا ژنانی کرێکار لە سووڕێکی خراپدا گیریان خواردووە: قەیرانی ئابووری خراپتر، فشاری بەکارهێنانی خاوەنکارەکان و هێزە ئەمنییەکان کە هەر هەوڵێک بۆ ناڕەزایەتی سەرکوت دەکەن. ئەم لێکتێگەیشتنە زۆرێک لە ژنانی پاڵناوە بۆ لێوار، لەوێ هەست بە نەبینراو و نەبیستراو و تەنانەت سەرەتاییترین مافەکانیشیان لێ داگیر کردووە.

 

بەگشتی دەکرێت بوترێت شەڕی ئەم دواییە وایکردووە ژنان لە جاران زیاتر بێهێزتر بن، لە هەموو قۆناغەکانی ستەم و هەڵاواردن و سەپاندنی بڕیاری ناڕەوا، یەکەم کەس بوون کە باجەکەی لەسەر دەستی خاوەنکار و دەوڵەت داوە. ژنان خۆیان لە تاڵاوێکی قووڵ و ماندووکەردا گیریان خواردووە، بە هەموو هێزێکەوە شەڕ دەکەن تەنها بۆ ئەوەی بەردەوام بن، هەوڵدەدەن بە تەواوی نەکەونە بۆ ناو ئەم گێژەڵوکە دڕندانەیە.