ئایە ئیبراهیم

 

سودان-ئێستا سودان یەکێک لە خراپترین قەیرانە ئابوورییەکانی لە مێژووی نوێدا بەخۆیەوە دەبینێت، کە دەرئەنجامی ململانێی ساڵی ٢٠٢٣ی نێوان سوپای سودان و هێزەکانی پشتیوانی خێرا بووە، کە بووە هۆی داڕمانی بەرفراوانی ژێرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتی، نرخی دۆلار ٤٠٠٠ پاوەندی سودانی تێپەڕاندووە، ئەمەش ئەو سەختییەی گەورەتر کردووە کە خێزانەکان لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانیاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە، هەروەها نرخی سووتەمەنی بەرزبووەتەوە، ئەمەش لەژێر کاریگەری کاردانەوەکانی ململانێی بەردەوامی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران بووە، کە بارگرانییەکی نوێی بۆ دانیشتووان زیادکردووە.

 

ئامال عەبدول لەتیف، توێژەری کۆمەڵایەتی ڕوونیدەکاتەوە، ململانێکان لە وڵاتەکەیدا کاردانەوەی ئابووری بەرچاو و ئاڵۆزی هەبووە، بە شێوەیەکی ناڕێژەیی کاریگەری لەسەر ژنان دروستکردووە، ئەو قەیرانی ئابووری دوای ململانێ بە یەکێک لە توندترین قەیرانەکانی مێژووی سەردەمی سودان دەزانێت، کە لە ئەنجامی داڕمانی دراو و سەرچاوە و دامەزراوەکانی حکومەتەوە سەریهەڵداوە، ئەمەش بارگرانییەکی ئابووری قورسی خستۆتە سەر ژنان کە زۆربەیان بژێوی سەرەکی خێزانەکانیانن.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ژنانی سودان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە ئابووری نیشتمانیدا، هەمیشە لە ڕیزی ئەو کەسانە بوون کە زۆرترین کاریگەری قەیرانە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانیان لەسەر بووە، گەورەترین بارگرانی لەناو خێزانەکەدا هەڵدەگرن و لەگەڵ گۆڕانکارییە خێراکانی وڵاتدا، ڕۆڵیان ئاڵۆزتر بووە، چونکە ئێستا پێویستە پشتگیری خێزانەکانیان بکەن و کەمترین خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان پێشکەش بکەن.

 

وتیشی ئەم دۆخە ئاڵەنگاری سەخت دەخاتە بەردەم ژنان، ئەمەش وادەکات زەحمەت بێت بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی پارێزراو و سەقامگیر بۆ خێزانەکانیان یان تەنانەت دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانیان.

 

کاردانەوەی دەروونی و کۆمەڵایەتی

سەبارەت بەو توندوتیژییە ئابوورییانەی کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە، ئامال عەبدول لەتیف دووپاتی دەکاتەوە، کە توندوتیژی ئابووری بەرامبەر بە ژنانی سودان لە سەرەتای سەرهەڵدانی ململانێکانەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، زۆرێک لە ژنان دوای لەدەستدانی کارە سەرەتاییەکانیان ناچار بوون بچنە ناو بازاڕی کارە نافەرمیەکانەوە، بەدوای هەر جێگرەوەیەکدا دەگەڕێن کە بتوانن پێداویستییە سەرەکییەکان یان کەمترین ئاستی ژیان دابین بکەن.

 

ئاماژە بەوە دەکات، کە یەکێک لە دیارترین دەرکەوتەکانی ئەم توندوتیژییە پەنابردنی دەرچووانی زانکۆیە لە پەناگەدا، هەندێک لە ژنان خۆیان بە ناچاری ئەو پێداویستییە فریاگوزاریانە دەفرۆشن کە لە ڕێکخراوەکانەوە وەریدەگرن بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزانەکانیان، دیمەنێک کە ڕەنگدانەوەی ڕادەی ئەو فشارە ئابوورییانەیە کە لە ژێریاندایە.

 

دووپاتی کردەوە کە ئاڵەنگاری دەروونی و کۆمەڵایەتی یەکێکە لە دەرئەنجامە جدییەکان کە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی ژنانی سودان دەبێتەوە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵی دووانەییان کە پشتیوانی خێزانەکانیان و نەبوونی پشتیوانی خێزانەکانیانە  ئەم دۆخە دەیانخاتە ژێر فشارە دەروونییە کۆبووەکانەوە کە بە تێپەڕبوونی کات، ڕەنگە ببێتە هۆی دابەزینی متمانە بەخۆبوون و خۆبەگەورەزانینیان بەهۆی بەرزبوونەوەی هەستیارییان بەرامبەر بە بەرپرسیارێتیەکانیان.

 

ئاماژە بەوە دەکات، کە ئەم فشارانە لە قووڵترین کێشەکانی پەیوەست بە کاریگەرییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانن، بەو پێیەی ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر منداڵان دەبێت و دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشەی دەروونی ئاڵۆز کە دواتر چارەسەرکردنی سەختە، ئەمەش وایکردووە قەیرانەکە فرەلایەنە بێت و تەنها ئابووری نەبێت.

 

ئامال عەبدول لەتیف وتی: ژنانی سودان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووری و دەروونییەوە بوونەتە بارگرانی، قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان دوو دیوی یەک دراون و کاریگەرییەکانیان بە تایبەتی لەسەر ژنان زۆر بووە، هەرچەندە قەیرانەکە بارگرانییەکی زۆری خستۆتە سەر ژنان، بەڵام "لە توانایاندایە لە ڕێگەی جیاوازەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگەکان ببنەوە"، لەوانە دامەزراندنی بازرگانە بچووکەکان و پشت بەستن بە هەوڵە کەسییەکانیان، ئەمە جگە لەوەی پشتیوانی لەو ڕێکخراوانە وەردەگرن کە بەشدارن لە کەمکردنەوەی بارگرانییە ئابوورییەکان.

 

لە کۆتای قسەکانیدا ئامال عەبدول لەتیف، توێژەری کۆمەڵایەتی جەختی لەوە کردەوە، کە ژنان دەبێت ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕن لە بوژانەوەی ئابووری وڵاتەکەیان، سەرەڕای ئەو ئاڵەنگاریانەی ڕووبەڕوویان بووەتەوە، لە ڕابردوودا، ئەم ڕۆڵەیان سەلماندووە، تەنانەت لەسەر ئاستی نیشتمانیش.

 

کۆچکردنی خاوەن کارەکان و کاریگەرییەکانی لەسەر ئابووری

مەی مەنسوور، ڕۆژنامەنووس و شارەزای بواری ئابووری پێی وایە کۆچی بەربڵاو لە سودانەوە لە سەرەتای سەرهەڵدانی ململانێکانەوە یەکێک بوو لەو هۆکارە سەرەکیانەی کە ئابووری وڵاتەکەی لەکاربکات، خاوەن کارەکان کە بۆ سووڕی ئابووری زۆر گرنگ بوون، ڕۆیشتن و ئەمەش بووە هۆی دابەزینی نائاسایی ئەو هۆکارانەی کە بەشدارن لە بەرهەمهێناندا.

 

ئاماژە بەوە دەکات، کە بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی و کاڵا سەرەتاییەکان بارودۆخی ژیانی خراپتر کردووە، کەرتی کشتوکاڵ کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بووە، چونکە پشت بە تەکنەلۆژیای سەردەم دەبەستێت کە لەناو ململانێکاندا جێبەجێکردنی سەخت بووە، هەروەها ئابووری گەیشتووەتە قۆناغێکی داڕمانی تەواو، کە لە ئەنجامدا ڕاستیەکی بێ وێنە و توند بۆ کۆمەڵگە دروست بووە.

 

لەم چوارچێوەی داڕمانی ئابووری و کاردانەوەی بەردەوامی ململانێکاندا، ژنانی سودان خۆیان لە دڵی زریانەکەدا دەبیننەوە، دوو هێندە بارگرانییەکە هەڵدەگرن و ڕووبەڕووی ئاڵەنگاری ئاڵۆز دەبنەوە کە کاریگەرییان لەسەر بژێوی ژیانیان و خۆشگوزەرانی دەروونی و ژیانی کۆمەڵایەتییان هەیە، سەرەڕای هەلومەرجی سەخت، بوونی ئەوان بۆ خۆڕاگری کۆمەڵگە و توانای خۆڕاگری کۆمەڵگە چارەنووسساز دەمێنێتەوە، دەیسەلمێنن کە پایەیەکی بنەڕەتین لە پاراستنی خێزان و پشتگیریکردنی ئابووری ناوخۆیی، ڕۆڵیان لە هەموو ڕێگایەکدا بەرەو بوژانەوە و ئاوەدانکردنەوەدا بە شێوەیەکی سەرەکی دەمێنێتەوە.