لە پەرستگەوە تا کانییە پیرۆزەکان؛ شوێنەواری ئاناھیتا
لە کرماشان، شوێنەوارەکانی ئاناھیتا، خواوەندی کۆنی ئاو، سەرەڕای تێپەڕبوونی سەدەکان هێشتا لە کانییە پیرۆزەکان و نەریتە فۆلکلۆرییەکاندا زیندوون.
سارا پوورخەزاری
کرماشان – ستوونە شکاوەکان، دیوارە ڕووخاوەکان و بێدەنگیی پەرستگەیەکی کۆن، ئێستا وەک یادگارێکی لەبیرکراوی سەردەمێکی دوور ماونەتەوە؛ شوێنێک کە ڕۆژگاری پێشوو و باوەڕە کۆنەکان لە ناو بەردەکانی‌دا خۆیان حەشار داوەـ
پەرستگەی کەنگاوەر و شوێنەوارە مێژووییەکانی ئاناھیتا
ئاناھیتا وەک خواوەندی ئاو ناسراوە؛ خواوەندێکی پاک و بەهێز کە پارێزەری ئاوەکانی جیهان بووە. باوەڕ بەو خواوەندە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە کۆنەکان، کاتێک مرۆڤ بۆ هەر بەشێکی گرنگی سروشت خواوەندێکی تایبەتی داناوە.
لە پارێزگای کرماشان، شوێنەوار و نیشانە مێژوویی و کەلتوورییەکانی پەیوەندیدار بە ئاناھیتا زۆرن، کە گرنگترینیان پەرستگەی کەنگاوەرە. ئەم پەرستگەیە کە مێژووی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی دوو هەزار تا دوو هەزار و پێنج سەد ساڵ لەمەوبەر، دوای پەرستگەی پەرسەپۆلیس، وەک دووەمین بینای بەردیی گەورەی ئێران دادەنرێت.
قەبارە و فراوانیی پەرستگەکە نیشانەی ئەوەیە کە ئاناھیتا لە سەردەمە کۆنەکاندا پێگەیەکی بەرزی هەبووە. ناوی ئەم خواوەندە لە ئەڤێستا، بە تایبەتی لە «ئابان یەشت»یشدا هاتووە؛ بەشێک کە زیاتر لە سێ هەزار و پێنج سەد ساڵ مێژووی هەیە و لە کۆنترین دەقەکانی پەیوەندیدار بە ئاو و پاکییە.
هەروەها، وێنەی ئاناھیتا لەسەر قاپەکانی زیو و زێڕی سەردەمە جیاوازەکان، بە تایبەتی سەردەمی ساسانی، لەگەڵ هێماکانی وەک ئاو، گوڵی لۆتۆس، ماسی و هەنار دەبینرێت. لە تاقی بستانی کرماشانییشدا، ڕۆڵی ئەم خواوەندە لە تەنیشت پاشاکانی ساسانی باس کراوە. ئەمانە بەڵگەی پێگەی گرنگی ئاناھیتان لە کەلتووری کۆندا.
شوێنەوارەکانی ئاناھیتا تەنها لە کرماشاندا سنووردار نین. لە گوند و گەڕەکەکانی ئەو ناوچەیەدا، باوەڕ بە پیرۆزیی ئاو هێشتا زیندووە. کاتێک خەڵک بە ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ ئاو دەکەن، لە تەنیشت کانییەکان دوعا دەکەن یان لە پیرۆزی و موعجیزەی ئاو دەدوێن، لەوانەیە بەبێ ئەوەی بزانن، باوەڕێکی کۆن دووبارە بکەنەوەـ
باوەڕێک کە لە ڕێزگرتن لە خواوەندی ئاوەوە سەرچاوەی گرتووە و بە درێژایی نەوەکان لە یادەوەریی کۆمەڵایەتیی خەڵکی ئەم خاکەدا ماوەتەوە.
«هەنار وەک بەرهەمێکی هێماییی خوداوەند ئاناهیتا پێشکەش دەکرێت»
خوێندکاری مێژوو، ماریا ڕ.، سەبارەت بە باوەڕەکانی پەیوەست بە پیرۆزیی ئاو لە کرماشاندا دەڵێت:
«لە پارێزگای کرماشاندا کانیی زۆر هەن و خەڵکی هەر ناوچەیەک باوەڕیان وایە کە ئەم کانییانە تایبەتمەندیی چاکبوونەوەی جۆراوجۆریان هەیە. خەڵک قوربانیی جۆراوجۆر بۆ ئەم کانییانە پێشکەش دەکەن و باوەڕیان وایە کە ئاویان دەرمانە بۆ نەخۆشییە جەستەیی و دەروونییەکان. بۆ نموونە، لە ناوچەی دالاهو کانییەک هەن بە ناوەکانی گوسلان و کانی شەفا ناسراون. زۆر کەس باوەڕیان وایە کە ئاوی ئەم کانییانە چاکبوونەوە بەدەست دەهێنێت و بۆیە زۆر کەس ئاویان بۆ پیرۆزکردن وەردەگرن.
لە نێو ئەو قوربانییانەی بۆ ئەم کانییانە پێشکەش دەکرێن، هەنار شوێنێکی تایبەتی هەیە و نزیکەی هەمیشە دەبینرێت. شایانی باسە کە لە سەرچاوە مێژووییەکاندا، هەنار وەک بەرهەمی هێماییی خوداوەند ئاناهیتا پێشکەش کراوە؛ خوداوەندێک کە بە بەروبووم، پاکی و هێزی ژیانەوە پەیوەستە.
لەبەر ئەوە، دەتوانرێت بگوترێت کە نەریت و ڕێوڕەسمی پێشکەشکردنی قوربانی بۆ کانییەکان، باوەڕ بە هێزی چاککەرەوەی ئاو و ڕێزگرتنی قووڵی خەڵک بۆ ئەم کانییانە، هەموویان لەسەر هەمان باوەڕی پەیوەست بە خوداوەندێکی کۆندا بنیات نراون.
هەرچەندە ناوی ئاناهیتا لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا لەبیر کرابێت، بەڵام باوەڕێک هەیە کە کاریگەرییەکەی هێشتا لە ڕەفتار و نەریتەکانی خەڵکدا بەدی دەکرێت.»
لە ڕێوڕەسمە کۆنەکانەوە تا باوەڕەکانی ئەمڕۆ
لە کرماشاندا هێشتا کانیی زۆر هەن کە بە پیرۆز دادەنرێن و باوەڕ وایە کە چەندین نەخۆشی چاک دەکەنەوە. بۆ نموونە، کانیی بچووک لە جاڤەڕۆ کە زۆر کەس باوەڕیان وایە ئاوی لە چارەسەرکردنی بەردی گورچیلەدا کاریگەرە، یان کانیی قوڕاوە لە سونقور کە خەڵکی ناوچەکە باوەڕیان وایە شۆردنەوە لە ئاوی ئەم کانییەدا گەرما و تا کەم دەکاتەوە و چاکبوونەوە دەبەخشێت. ئەمانە تەنها چەند نموونەیەکن لە کانییە چارەسەرکەرەکانی پارێزگای کرماشان؛ کانیگەلێک کە زۆر کەس باوەڕیان وایە تایبەتمەندیی چاککەرەوە و هێزی پیرۆزییان هەیە.
ئەم ڕێزگرتن و پیرۆزدانانە دەتوانرێت وەک جۆرێک لە پاراستن بۆ بوونی ئاو سەیر بکرێت؛ ئاوێک کە لە ماوەیەکی درێژدا لە کەلتوورە جیاوازەکاندا شوێنێکی ڕۆحانی گرتووەتەوە. بەڵام ئەوەی سەرنجڕاکێشە، نیشانەیەکە کە دەتوانێت گریمانەی پەیوەندیی ئەم باوەڕانە بە خوداوەندی ئاو، ئاناهیتا، بەهێزتر بکات.
لە کرماشاندا کانییەک بە ناوی «هەنیتا» بە شێوەزاری ناوچەکە هەیە. هەرچەندە لە نووسراوە مێژووییەکاندا بەڵگەیەک نییە کە بسەلمێنێت وشەی هەنیتا لە ئاناهیتاوە هاتووە، بەڵام زۆر کەس لە ناوچەکە ناوی ئاناهیتا بە شێوەزاری ناوچەیی بە «هەنیتا» دەڵێن.
وەک دەیزانین، مێژووی زارەکی کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستراوەتەوە، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەکی بەهادار بۆ تێگەیشتن لە باوەڕە نەنووسراوەکانی ڕابردوو. بۆیە، بە پێی زمانی ڕۆژانەی ئەو کەسانەی بۆ چاکبوونەوە سەردانی کانیی هەنیتا دەکەن، دەتوانین بڵێین هەنیتا لە شێوەزاری ناوچەکەدا شێوەیەکی گۆڕاوی ئاناهیتایە؛ نیشانەیەکی زیندووی بەردەوامیی باوەڕە کۆنەکان سەبارەت بە پیرۆزیی ئاو و خوداوەندی ئاو.
ئەفسانە ش.، خوێندکاری بەشی کۆمەڵناسی و لە هەمان کاتدا دەرچووی بەشی مێژوو، دەڵێت:
«بێگومان، بەشێک لە مێژووی نەنووسراو کە لە نێو خەڵکدا بە شێوەی باوەڕی زارەکی ماوەتەوە، دەتوانێت سەرچاوەیەکی جێی متمانە بێت بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر زۆرێک لە ڕەوتە ڕۆشنبیری و ئایینییەکان. ڕەنگە تێپەڕبوونی کات ڕێگەی بە زۆر کەس نەدابێت باوەڕەکانیان بنووسنەوە، بەڵام ئەوان توانیویانە ئەم باوەڕانە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازنەوە و بیانپارێزن؛ بۆیە تا ئەمڕۆ گەیشتوونەتە دەستمان.
لەبەر ئەوە، ڕەچەڵەکی باوەڕ بە موعجیزەکانی کانییە جۆراوجۆرەکان ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ باوەڕە کۆنەکان بە خوداوەندی ئاو، ئاناهیتا. ئەم باوەڕە، هەرچەندە لە نووسراوە فەرمییەکاندا ون بووبێت، هێشتا لە یادەوەریی کۆمەڵایەتیی خەڵکدا زیندووە.»
لە پەرستگاکانی وێرانبووەوە تا دڵۆپەکانی باران
سەیرکردنی مێژووی خوداوەندی ئاناهیتا و ڕۆڵی لە بەڵگەنامە و گێڕانەوە کۆنەکاندا نیشان دەدات کە ئەم خوداوەندە لە سەردەمەکانی ڕابردوودا شوێنێکی زۆر تایبەتی هەبووە. بەڵام ئەمڕۆ، جگە لە چەندین شوێنەواری مێژوویی کۆن، هیچ نیشانەیەکی ڕوونی بوونی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا نییە.
لەبەر ئەوەی لە ماوەی سەدان ساڵدا حکومەتە جیاوازەکان و باوەڕە نوێیەکان سەریان هەڵداوە، هێواش هێواش شوێنەواری ئەم خوداوەندە کەم بووەتەوە. ئێستا تەنها شوێنەوارێکی لاواز لە نەریت و ڕێوڕەسمەکانی خەڵکدا ماوەتەوە؛ نەریتگەلێک کە خەڵک نازانن ڕەچەڵەکی هەندێک لە باوەڕەکانیان پەیوەندی بە پەرستنی ئەم خوداوەندی ئاوەوە هەیە.
بەڵام هەرچەندە پەرستگای وێرانبووی ئاناهیتا لە کەنگاوەر وەک نیشانەی کۆتایی سەردەمی ئەم خوداوەندە دەردەکەوێت، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە سەرەڕای هەزاران ساڵ سەختی و ڕووداوی مێژوویی، ستوونەکانی ئەم پەرستگایە هێشتا لەسەر پێ وەستاون و بەرەو ئاسمان سەیر دەکەن.
وەک ئەوەی بیانەوێت بیرمان بخەنەوە کە ئەم خوداوەندە ژنە هێشتا لە ئاوی سەهۆڵبەستەوە تا ئاوی ڕەوان، لە کانییەکانی دڵی چیاکانەوە تا ڕووبارە درێژەکانی دەشتەکان، و لە هەر دڵۆپە بارانێکدا کە لە ئاسمانەوە دەبارێت، لەسەر خاکی بێدەنگی ئەم پەرستگایەدا هەیە؛ و دەنگی ناوەکەی هێشتا دەتوانرێت ببیسترێت.