زهور مەشریقی

 

تونس – ڕەگ و ڕیشەی بەرخۆدانی تونس لە ڕێگەی هونەرەوە لە قووڵایی مێژوودایە، بەو پێیەی داهێنان هەرگیز کردەوەیەک نەبووە کە لە چوارچێوەی ڕزگاری نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی دابڕاوە، لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە هونەرمەندانی تونس بۆیان دەرکەوتووە کە شانۆ و وشە و مۆسیقا چەکن کە دەسەڵات ناتوانێت قۆرخکاری بکات، شانۆکارانی سەرەتایی شانۆیان وەک سەکۆیەک بۆ سنووردارکردنی هەژموونی داگیرکاری و دروستکردنی شوناسێکی نەتەوەیی یەکگرتوو بەکاردەهێنا، ئەم ڕۆڵە لە سەردەمی دوای سەربەخۆییدا پەرەی سەند و گۆڕا بۆ "هونەری پابەند" کە بە زیرەکی ڕەخنەی سیاسی و کۆمەڵایەتی پراکتیزە دەکات.

 

دەیان ساڵە هونەرمەندانی تونس زمانێکی کۆدکراو پەرەپێدەدەن، پشت بە ئاماژە و مێتافۆر و نواندنی مێژوویی دەبەستن، بۆ گەیاندنی پەیامی تامەزرۆیی ئازادی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە بەرامبەر سانسۆردا، ئازارەکانی ڕۆژانەی هاوڵاتی ئاسایی دەگۆڕن بۆ درامایەکی مرۆیی کە ڕەتیدەکاتەوە بشکێت و پێداگری لەسەر مانەوە لە دڵی کردەی گشتیدا دەکات.

 

لەم چوارچێوەیەدا، هونەر ئەرکی کات بەسەربردنی خۆی تێدەپەڕێنێت و دەبێتە "کەشی پەیوەندی" ڕۆژانە لەگەڵ ڕاستیدا، بەرخۆدان تەنها لە ناوەڕۆکی هونەریدا سنووردار نییە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ ئەو هەڵوێستە ڕەوشتیەی کە هونەرمەند لە کایەی گشتیدا دەیگرێتەبەر.

 

مێژووی کولتووری تونس پڕە لەو ناوانەی کە پێیانوابوو بێدەنگی هونەرمەند شکستە هەم بۆ هونەرمەند و هەم بۆ کۆمەڵگە، گۆرانی پابەندەکان و شانۆی سیاسی بوونە ئەو دەنگانەی کە مێژووی پەراوێزخراو و چەوساوەکانیان بەڵگە دەکرد کاتێک تۆمارە فەرمییەکان نەیانتوانی.

 

ئەم جۆرە هونەرە کە ڕەتیدەکاتەوە "خۆماڵی" بێت یان تەنها ملکەچی دەسەڵات بێت، ئەوەیە کە هونەرمەندی تونسی کردووە بە ئامانجی بەردەوامی سەرکوتکردن، ئەو سنووردارکردنانەی کە بەسەر تاکی داهێنەردا دەسەپێندرێت، هیچ نییە جگە لە بەڵگەیەک بۆ زیندوویی ڕۆڵی ئەوان و پشتڕاستکردنەوەی ئەوەی کە ئازادی قسەکردن و هەڵوێستە ڕاستگۆکان بەردەوامە لە هەڕەشەکردن بۆ هەر کەسێک کە هەوڵی قۆرخکردنی ڕاستی یان سەپاندنی یەک ڕوانگە بدات.

 

ئەم ململانێیە بە ڕوونی لە ڕێڕەوی ئێستای هونەرمەند لەیلا شابییدا دیارە، کە بە ڕۆڵی خۆی وەک هونەرمەندێکی دیار ڕازی نەبووە، بەڵکو وەک "ڕۆشنبیرێکی سەرقاڵ"ی هەڵبژاردووە کە نیگەرانییەکانی شەقام دەهێنێتە پێشەوە، سنوورەکانی نواندن تێدەپەڕێنێت بۆ کردەوەی مەدەنی بوێرانە، هەروەها لە ڕێگەی لێدوان و هەڵوێستە گشتییەکانییەوە، ئەمڕۆ ئەو بەردەوامییە مێژووییەی ئەو هونەرمەندە خۆڕاگرە بەرجەستە دەکات کە ڕەتیدەکاتەوە بنەماکانی خۆی بگۆڕێتەوە بە خەڵاتەکانی دەنگۆ، کە وایکردووە تووشی شەپۆلەکانی سەرکوتکردنی سیستماتیک بێت، لە وەدەرنانی پیشەیی تا هەوڵدان بۆ ناوزڕاندنی دیجیتاڵی.

 

هەڵبژاردنی پیشەیەک وەک ئەرکێک نەک شوێنێکی مەبەست

هونەرمەند لەیلا شابی وتی: بەشداریکردنی لە جیهانی نواندن بۆ چەندین ساڵ ئارەزوومەندانە نەبووە، هەروەها ئارەزووی پیشەی هونەری یان قازانجی دارایی نەبووە، هەر لە سەرەتاوە شانۆ بۆ ئەو ئۆتۆمبێلێک بوو بۆ پەیوەندیکردن و ئامرازێکی ستراتیژی بوو بۆ دروستکردنی پرد لەگەڵ هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی تونس.

 

باس لەوە کرد، کە چۆن ئەم ڕێگایە چالاکەی پێ باشتر بوو، چونکە دەرفەتێکی ڕاستەقینەی تێدا بینی بۆ ئەوەی کاریگەرییەکی بەرجەستە دروست بکات، کە زۆر دوور بوو لە سەرنجڕاکێشیی درۆی پیشەکانی دیکە کە لەو کاتەدا لەبەردەستیدا بوو.

 

ئەو ساتەوەختە گرنگەکانی مێژووی شانۆی تونس بەبیر دەهێنێتەوە، بەتایبەتی ئەزموونی خۆی لە فیلمی "ليلى والذئب" "لەیلا و گورگ" لە ساڵی ١٩٩٧، کارێک کە بە یەکەم "نمایشی یەک ژن" لە تونس پێناسەی دەکات کە سەرجەمیان ژنن، ئەم کارە تەنها کات بەسەربردن نەبوو، بەڵکو "پێشکەوتنێک" بوو بۆ ناو نەوتراوەکان، چونکە سەرکەوتوو بوو لە شکاندنی زۆرێک لە قەدەغەکان، لەیلا شابی دان بەوەدا دەنێت کە سروشتی ئەو ڕۆڵانەی هەڵیبژاردووە دڵی هەموو کەسێکی دڵخۆش نەکردووە، بەڵام بە پێویستی زانیوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی "ئەقڵی داخراو"ی هزرری کە دەوری ڕاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەو کاتەی دابوو.

 

دوای ساڵی ٢٠١١... گەشتی گەڕان بەدوای "کەرامەت"دا

لەیلا شابی لە گفتوگۆکانیدا دەچێتە قۆناغی دوای ساڵی ٢٠١١ و بە تۆنێکی ڕەنگاوڕەنگ بە خەم و شیکاری قووڵ پێناسەی دۆخی گشتی دەکات، وتی: بارودۆخەکان بە شێوەیەکی بەردەوام بەرەو "خراپایەتی و بێڕێزی"ی زیاتر تێکدەچوون، بۆ ئەو، کەموکوڕییەکان خەتای هیچ یەکێک لە لایەنەکان نەبوون، بەڵکو دەرئەنجامی شکستی گشتی بوون لە جێبەجێکردنی ئەو داواکارییە بنەڕەتییە کۆمەڵییە کە تونسییەکان دەنگیان پیدا؛ ئازادی، ئازادی ڕادەربڕین، دامەزراندن، کەرامەت و سەروەری نەتەوەیی، هەروەها "خەونی پێشکەوتن" لەگەڵ حاڵەتێکی "پاشکەوتن و دابەزین"دا بەریەککەوتووە کە گەیشتنی بەو داواکاریانە لەڕادەبەدەر قورس کردووە.

 

لەیلاشابی هێڵێکی ڕوون لە نێوان "بیرۆکەکانی پشتیوانی" و "دڵسۆزی بۆ لایەنەکان" دەکێشێت، وتی: لە تەمەنی ١٨ ساڵییەوە بە هۆشیارییەکی تەواوەوە بەشدارم لە ناڕەزایەتییە سیاسییەکاندا کردووە، سەربەخۆ لە هەر لایەنێکی حزبی، هەروەها هەرگیز بەشێک نەبووم لە "بزووتنەوەی سیاسی حزبی"، بەڵکو هەمیشە لە ڕوانگەیەکی سەربەخۆوە کارم دەکرد، کاتێک لەگەڵ کەسایەتییەکی گشتی وەک "پڕۆفیسۆر عەبیر موسی" وەستاوە، ئەو کارە دەکات "بۆ پشتگیری لە بیرۆکەکانی نەک لە بانگەشەیەک بۆ حزبێک"، سەر بە هیچ ڕێکخراوێکی سیاسی نییە و هەرگیز بەشێک نەبووە لە "سیستەمی حزبی" نەریتی.

 

دووپاتی کردەوە، کە بە بنەمای خۆڕاگری خۆیەوە دەمێنێتەوە، هێز لە باوەڕەکەی وەردەگرێت کە هونەرمەند نابێت تەنها نمایشکارێک بێت، بەڵکو شایەتحاڵی سەردەمەکەیان بێت و دەنگێک بێت بۆ بێدەنگەکان، تەنانەت لە سەختترین بارودۆخەکاندا.

 

"ترس ڕێگای ڕزگارکردنی نیشتمانەکان نییە"

جەختئی لەوە کردەوە، دەستپێشخەرییەکەی لە دیدێکی حزبیییەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو بانگەوازێکی گشتییە بۆ بەرزڕاگرتنی ئازادی و سەروەری یاسا، چونکە تاکە نەگۆڕە کە مسۆگەری سەقامگیری دەوڵەت دەکات، پاشان ڕوو لە دەسەڵاتی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان دەکات و لە ڕووی ڕێکارەکان و شەرعیەتییەوە بە "بە نادروستی یاسایی" دەزانێت.

 

بەو شێوەیە پاساو بۆ هەڵوێستەکەی دەهێنێتەوە کە ئەم دەزگایە ڕێژەی یاسایی بەدی نەهێناوە و بەرهەمی هەڵبژاردنە دیموکراتییە ناوخۆییەکان نەبووە و یاسای هەڵبژاردنی پێشتر پەسەندکراوی پێشێل کردووە و هەموو بڕیارەکانی ناشەرعی کردووە.

 

هەروەها ناڕەزایی خۆی لە بێبایەخکردنی دەسەڵاتداران بە یاسای دادگای کارگێڕی دەردەبڕێت و ڕەخنە لە هەندێک پراکتیزەی ناو ئەنجومەن دەگرێت کە خودی شەرعیەتی هەڵبژاردنەکان تێکدەدەن، لەگەڵ پرۆفیسۆر حسێن ئەلحامی، لەبەردەم دەسەڵاتدا ناڕەزایەتییەکی ڕێکخستووە بۆ دەربڕینی ڕەتکردنەوەی یەکجارەکییان لەم پێشێلکاریانە.

 

وتیشی: وەک هاوڵاتییەکی ئازادی تونس، هیچ جۆرە ناوزڕاندنێک یان سنووردارکردنی کارەکانی قبوڵ ناکات، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەو جۆرە هەوڵانە ڕێگری لێناکەن لە بەرگریکردن لە مافەکانی هاوڵاتی بۆ هەڵبژاردنی نوێنەرەکانی و دەربڕینی بۆچوونیی، کەمکردنەوەی ئەو شوێنانەی کە لەبەردەستی کۆمەڵگەی مەدەنیدان، و سنووردارکردنی فێستیڤاڵە کولتوورییەکان کە پێشتر بەشدارییان دەکرد لە دەوڵەمەندکردنی دیمەنی کولتووری و ڕۆشنگەری لە تونس.

 

بارودۆخی ئێستا بە تێپەڕاندنی چەمکی دیکتاتۆرییەت پێناسە دەکات، گەیشتن بەو شتەی کە ناوی دەنێت "تیۆکراسی"، ئەم پراکتیزانە بە ناشایستەی دەستکەوتەکانی گەلی تونس دەزانێت و بەشداری ناکات لە هیچ دەستکەوتێکی ڕاستەقینە لە وڵاتەکەدا.

 

لە دووپاتکردنەوەی هەڵوێستە نەگۆڕەکەیدا، جەختی لەوە کردەوە، کە هیچ بانگهێشتنامەیەکی ئەمنی یان لێپێچینەوەیەکی یاسایی، باوەڕی پتەوی ئەو لە پێویستی گەڕاندنەوەی ڕێگای دیموکراتیدا ناگۆڕێت، هۆشداری دەدات لە دەرئەنجامەکانی بەردەوامبوون لە پەراوێزخستنی ڕۆڵی کۆمەڵگەی مەدەنی، کە بە پاراستنێکی دەزانێت لە بەرامبەر زیادەڕۆییە تاکڕەوەکان، هەروەها کاری مافی مرۆڤ بە توندی ئامادەیی دەمێنێتەوە، گرنگ نییە فشارەکان چەندە.

 

ئەمڕۆ لە تونس "شەرمەزاری" خۆی دەربڕی بەهۆی ئەوەی سەر بە کەرتی ڕۆشنبیرییە، چونکە کەسانێک هەن بە بێدەنگی و ملکەچبوونیان تونسییەکانیان بێهیوا کردووە، بە شەرمەزاری دەزانێت هونەرمەندێکی ئەمڕۆ سەرەڕای سنووردارکردنەکان بێدەنگ بێت و لە ژینگەیەکی سانسۆر و نەبوونی ئازادییەکاندا کار بکات.

 

جەختیشی لەوەکردەوە، کە هەرچییەک ڕووبدات، پاشەکشە ناکات لە بەرزکردنەوەی دەنگی، تەنانەت ئەگەر بە تەنها لە مەیدانەکاندا بمێنێتەوەو وتی: گرنگ نییە برسی بکرێین یان ڕێگریمان لێبکرێت لە کارکردن، گرنگ ئەوەیە کە ئێمە هەڵگری دۆزی نەتەوەکەمان بین، پێموایە وڵاتەکەمان و گەلەکەمان شایەنی ئەوەن دوای شۆڕشێک بژین کە چرایەک بوو لە جیهانی عەرەبی و لە ئەفریقا.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا هونەرمەند لەیلا شابی پەیامێکی ئاراستەی هاوڕێ هونەرمەندەکانی کرد و وتی: زۆر گرنگە دەنگەکانتان وەربگرینەوە کە بێدەنگ کراون، ترس ڕێگای ڕزگارکردنی نیشتمان نییە، لە کۆتاییدا ئێمە بە ئاشتیانە خەبات دەکەین، داوای گفتوگۆ دەکەین و وڵاتەکەمان ئازاد بێتەوە، زیندان نابێت ئامرازێک بێت بۆ سزادانی خەڵک و ملکەچکردن و ترساندن و تیرۆرکردنیان.