SARYA DENIZ

Navenda Nûçeyan – Roja 3’yê Gulanê, Roja Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ye. Ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo parastina azadiya derbirînê û gihîştina agahdariyê wekî nirxek gerdûnî hatiye ragihandin. Lê dîsa jî, îro ew serdemek nîşan dide ku ev prensîb li seranserê cîhanê û bi taybetî li Tirkiyeyê bi giranî tê hilweşandin. Rojnamevanên li Tirkiyeyê girtî, yên ku di 'operasyonên' li derveyî welêt de hatine kuştin, yên ku gef lê hatine xwarin, yên ku li Xezayê hatine bombebarankirin, li Sûdanê rastî tecawizê hatine, li Îranê bi darvekirinê re rû bi rû ne… hemû rastiyên vê dinyayê ne…

Azadiya çapemeniyê di krîzek cîhanî de

Indeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê ya 2026’an ku ji hêla Rojnamevanên Bêsînor (RSF) ve hatî weşandin, rewşa Roja Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê kurte dike. Daneyên sala 2026’an nîşan didin ku prensîba azadiya çapemeniyê li seranserê cîhanê her ku diçe kêm dibe. Bi nîşandana asta herî nizm a azadiya çapemeniyê di 25 salên dawî de, rojnamegerî di bin zexta aborî, hiqûqî û siyasî de li piraniya welatan dibe qadeke biçûk. Ji ber ku zêdetirî nîvê 180 welatên cîhanê wekî ‘dijwar’ an ‘pir cidî’ hatine dabeşkirin, kêmbûna azadiya çapemeniyê veguheriye krîzek avahîsaziya gerdûnî.

Sînorkirinên giran berbelav dibin

Dema ku li vê wêneyê dinhêrin, mînakên ji erdnîgariyên cûda pîvanên krîzê bêtir xuya dikin. Her çend welatên Bakurê Ewropayê di rêza bilind de ne jî, di parastina azadiya çapemeniyê de aramiyê nîşan didin, welatên wekî Erîtrea, Koreya Bakur, Çîn, Îran û Erebistana Siûdî di binê lîsteyê de ne, ku deverên bi sînorkirinên herî giran temsîl dikin. Li Amerîkayê, rêza daketî ya Dewletên Yekbûyî yên Emrîkayê di salên dawî de balkêş e, digel zêdebûna zext û tundiya li dijî rojnamevanan. Diyar dibe ku azadiya çapemeniyê ne tenê li hin herêman, di heman demê de li seranserê cîhanê jî ji ber girêdayîbûnên aborî, sînorkirinên hiqûqî û polîtîkayên balê dikşînin ser ewlehiyê, bi awayekî sîstematîk kêm dibe.

Herêmên bi nakokî û rojnamegeriya hedef hatiye girtin

Belavbûna herêmên bi nakokî ya li çar aliyê cîhanê, nîşan dide ku tevî ‘parêzbendiya’ wan a qaşo, rojnamevan di nav hedefên yekem de ne. Bûyerên li Xezayê, bi taybetî êrîşên Îsraîlê û bêdengiya saziyên navneteweyî nîşan didin ka rojnamevan çawa tevî peymanan bêparastin dimînin. Şerê Îsraîlê li Xezayê wekî serdema herî kujer ji bo rojnamevanan tê binavkirin. Li gorî daneyan, ji dema destpêkirina êrîşan di Cotmeha 2023’an de heta niha herî kêm 260 rojnamevan hatine kuştin. Û rojnamevan hema hema bi berdewamî tên hedefgirtin. Li gorî rêxistinên rojnamevanan, kuştina rojnamevanan li Xezayê û Lubnanê îro ne tesadufî ye; ew beşek ji êrîşek berfirehtir a li ser azadiya çapemeniyê ne.

Kuştina rojnamevana jin Amal Xelîl wekî mînaka herî dawî ya hedefgirtina rojnamevanan derdikeve pêş. Amal Xelîl tevî agirbestê, di êrîşeke artêşa Îsraîlê de li parêzgeha Nabatiye ya başûrê Lubnanê, hat qetilkirin.

Bêçalaktiya li Sûdanê

Sûdan welatek din e ku krîzeke mirovî ya kûr dijî. Li welatekî ku bi salan e bi pevçûnan re rû bi rû ye, şert û mercên nemirovane li her deverê tên ronîkirin. Dozên revandin, gef, girtin û destdirêjî, bi taybetî jî hedefgirtina jinan, berbiçav in. Qedexeyeke berfireh a medyayê heye. Tevî ku Sûdan bi yek ji mezintirîn krîzên koçberiyê yên cîhanê û krîzeke mirovî ya mezin ji ber nakokiyên çaresernebûyî re rû bi rû ye jî, medyaya navneteweyî têra xwe eleqedar nabe. Li gorî daneyan, 32 rojnamevan li Sûdanê hatine kuştin. 556 binpêkirinên li dijî xebatkarên medyayê hatine belgekirin û gelek rojname û radyo hatine girtin. Sûdan wekî yek ji welatên herî xeternak ji bo rojnamegeriyê tê hesibandin. Qedexeyên înternet û telekomunîkasyonê jî herikîna nûçeyan sînordar dikin. Rewşa li Sûdanê wekî beşek ji kêmbûna cîhanî ya azadiya çapemeniyê tê dîtin.

Îran: Rojnamegeriya di siya xwepêşandan û şer de

Îran yek ji wan welatan e ku azadiya çapemeniyê lê qels e. Armancgirtina navendên medyayê di dema şerê Îsraîl-Îranê de eşkere kir ku êrîş ne tenê bi hedefên leşkerî ve sînordar bûn, yên  medyayê jî di nav de bûn. Êrîşên li ser rojnamevanan bi serhildana 'Jin, Jiyan, Azadî' zêde bûn. Rojnamevan bi girtin û gefên darvekirinê hatin bêdengkirin. Xwepêşandanên Çileyê û êrîşên Îsraîlê yên piştre, digel qutbûna înternetê, bûn sedema qutbûneke berfireh a medyayê. Girtina rojnamevana jin a Kurd Pexşan Ezîzî li Îranê tenê yek mînak e ku rewşa rojnamevanan li welêt nîşan dide. Pexşan Ezîzî hîn jî di bin gefa darvekirinê de ye û di şert û mercên ku li ser sînorê îşkenceyê ne de di girtîgehê de tê girtin.

Tirkiye: Welatek ku zext tê de zêde dibe

Rewşa Tirkiyeyê wekî xwedî “asta herî nizm a azadiya çapemeniyê” tê binavkirin. Rêza Tirkiyeyê ya 163’emîn ji 180 welatan, yek ji nîşaneyên herî berbiçav ên vî wêneyê cîhanî ye. Ji aliyekî din ve, daneyên ne tenê kêmbûna rêza Tirkiyeyê, di heman demê de kêmbûneke avahîsaziyê di warê çapemeniyê de jî nîşan didin. Zehmetiyên aborî, rêziknameyên qanûnî û meyla krîmînalîzekirina rojnamegeriyê wekî dînamîkên sereke yên qelskirina pirrengiya medyayê li Tirkiyeyê derdikevin pêş. Di rewşa taybet a Tirkiyeyê de, wêneyek derdikeve holê ku bandora mekanîzmayên siyasî û sazûmanî li ser medyayê bêtir diyar e.

Li Tirkiyeyê 31 rojnamevan girtî ne

Nirxandinên welêt nîşan didin ku “dengên rexnegir bi rêbazên cûrbecûr têne tepeserkirin” û pirrengî di medyayê de her ku diçe lawaztir dibe. Di vê çarçoveyê de, Tirkiye ne tenê wekî encamek pasîf a kêmbûna cîhanî, her wiha mîna yek ji welatên navendî tê ku krîza azadiya çapemeniyê lê dijwartir dibe. Bi rastî, Îraq di azadiya çapemeniyê de li jor Tirkiyeyê ye, lê Yemen li jêr e.

Li gorî raporên ku ji hêla Komeleya Rojnamevanên Jin ên Mezopotamyayê (MKG) û Komeleya Rojnamevanên Dîcle Firatê (DFG) ve hatine weşandin, tenê di meha Adarê de 5 rojnamevan hatine binçavkirin û 2 rojnamevan hatine girtin. Li gorî daneyên komeleyan, hejmara rojnamevanên ku niha li Tirkiyeyê girtî ne, 31 e.

Zext zêde dibe

Di demekê ku li Tirkiyeyê di derbarê çapemenî û azadiya îfadeyê de pêşketinên xemgîn diqewimin û gavên ber bi demokratîkbûnê ve têne hêvîkirin, berovajî vê diqewime û zext zêde dibe. Ev rewş nîşan dide ku azadiya çapemeniyê li welêt di bin zexta avahîsaziyê de ye. Bandora rêziknameya qanûnî ya ku di raya giştî de wekî ‘Qanûna Dezenformasyonê’ tê zanîn li ser çalakiyên rojnamegeriyê bi taybetî xuya dibe. Nezelaliya tohmeta ‘belavkirina agahiyên şaş bi eşkereyî’, bandorek astengker li ser pratîkên ragihandina rojnamevanan dike. Her çend çalakiyên ragihandina meydanî yên rojnamevanan bi awayekî sîstematîk têne astengkirin jî, sînordarkirina gihîştinê û sansura dîjîtal di nav rêbazên herî zêde tên bikaranîn de ne. Tevî van hemûyan, ew kesên ku ji bo çapemeniyek azad dixebitin, dev ji nivîsandina rastiyê bernadin.