Tûnis – Ji ber meyla dayîna fermanên girtinê heta di qonaxa girtina pêş dadgehê de jî, dema ku bersûc an gumanbar dikarin di dema azadbûnê de bên darizandin, qerebalixiya girtîgehan zêde bûye. Li gorî Lîga Mafên Mirovan a Tûnisê, ev yek bi xirabûna binesaziyê û pirsgirêkên avahîsaziyê tên tevlihevkirin. Di nav wan de budçeyên girtîgehan ên nebaş, bandora faktorên avhewayê, qutbûna elektrîkê, avê û nebûna klîmayê ku dibe sedema mirinan jî hene.

Di vê çarçoveyê de Cîgira Serokê Lîga Mafên Mirovan a Tûnisê Najat Zemmourî diyar kir ku rewşa di hundirê girtîgehên Tûnisê de gihîştiye astek krîtîk û got “Rewşek ku pêdivî bi çareserkirina wê wekî rewşek awarte ya mafên mirovan bi baştirkirina şert û mercên girtinê heye. Daxwazek ku em bi salan e dikin.”

Rêxistinê ragihand ku rewşa girtîgehan ji ber qutbûna av û elektrîkê, hewakirina nebaş û zehmetiya gihîştina dermankirina bijîşkî xirabtir dibe. Rêxistinê da zanîn ku ev dibe sedema mirinan, bêhişbûnê, pirsgirêkên tenduristiyê û nexweşketina girtiyan.

Mafê jiyanê di bin gefê de ye

Rêxistina li dijî îşkenceyê, daxwaza lêpirsînek li ser mirinan û çavdêriya serbixwe ya şert û mercên girtinê kiribû. Bi taybetî jî, piştî ku Wezareta Dadê memoranduma têgihîştinê ya ku di sala 2017’an de bi Lîga Parastina Mafên Mirovan a Tûnisê re hatibû îmzekirin rawestand. Najat Zemmourî tekez kir ku rewş êdî ne tenê li ser şert û mercên dijwar ên girtîgehê ye, her wiha bûye gefek li ser mafê jiyanê, ewlehiya laşî û rûmeta mirovan. Najata ku hikûmetê ji parastina girtiyan berpirsyar dibîne, tekez kir ku girtiyek azadiya xwe bi biryara dadgehê winda dike nayê wê wateyê ku mafê xwe yê jiyan, tenduristî û rûmetê winda dike.

Daxwaza lêpirsîna serbixwe û çareserkirina kêmasiyan

Di derbarê nexweşiya çerm a Chaima Issa de, wê destnîşan kir ku ew ji zehmetiyên di paqijiyê û dabînkirina avê de ji ber qerebalixiyê derketiye holê. Najat daxwaza muayeneyek bijîşkî ya serbixwe û dermankirina garantîkirî kir. Wê her wiha destnîşan kir ku rewşên wekhev, di nav de kêzika sivik, di nav hejmarek girtiyên asayî de hatine tomarkirin. Derbarê rewşa girtîgehan de, Najat Zemmourî diyar kir ku Lîga Parastina Mafên Mirovan a Tûnisê li gorî raporên welatiyan çavdêriya mirinan dike û ev hejmar ji 30’î derbas bûye. Najat anî ziman ku ew li benda daneyên fermî ne ku dê hejmara rastîn, sedem, şert û mercên van mirinan zelal bikin.

Ji bo her mirin an birîndarbûna giran, wê tekez kir ku lêpirsînên cidî û serbixwe yên ku Ofîsa Serdozgerê Giştî, saziyên çavdêriya serbixwe, parêzer, malbatên qurbaniyan û rêxistinên mafên mirovan û her wiha mekanîzmayên herêmî û navneteweyî yên têkildar tê de ne, hewce ne. Wê ragihand ku sînorkirina çavdêriya serbixwe û astengkirina çalakvanên mafên mirovan ji serdana girtîgehan rewşê girantir dike, ji ber ku girtîgeh cihên girtî ne û nebûna çavdêriyê dikare bihêle ku binpêkirin bêyî ku bên tespîtkirin, xirabtir bibin.

Najat Zemmourî wiha dawî li axaftina xwe anî: “Helwesta Lîgê hişk û prensîbî ye. Em ji bo girtiyan îmtiyazan naxwazin; berovajî vê, em rêzgirtina ji bo pîvanên herî kêm ên mirovahiyê û hiqûqê, li gorî pîvanên mafên mirovan ên navneteweyî û Peymana Li Dijî Îşkenceyê, dixwazin.”

Astengiyên li ber malbatên girtiyan

Falha Zixîdî ku xaltiya çalakvanê civaka sivîl û rojnamevan Mourad Zixîdî ye, ragihand ku zindanên li Tûnisê ji yên li deverên din ên cîhanê xirabtir in û wiha got: “Ji ber demên dirêj ên bendemayînan, malbat neçar in berî ku destûr bidin serdana girtiyên xwe tehemûl bikin. Malbat her wiha ji prosedurên dirêj ên vekolîna xwarinê û redkirina gelek xwarinê bêyî ravekirin cefayê dikişînin, tevî dem, hewldan û pereyê ku ji bo amadekirina sebeta mêvanan tê xerckirin. Ev yek girtiyan ji hin xwarinan bêpar dike, hestên bêhêvîbûn û xemgîniya malbatê bêtir zêde dike.”

Falha da zanîn ku malbat carna neçar in bi saetan, heta bi rojan, tenê ji bo hevdîtinek 5 deqeyî bi girtiyek re bi rêya dîwarekî cam li bendê bimînin. Falha got ku ev jî, hem bi malbatê û hem jî girtî re  bêhêvîtî û xemgîniyê çêdike.

‘Şert û mercên tirsnak û êrîşên li ser rojnamevanan’

Endama Sendîkaya Rojnamevanên Tûnisê Jîhan Louatî jî ragihand ku rojnamevan îro di girtîgehan de di bin şert û mercên dijwar de êş dikşînin û wiha domand: “Ji ber kêmbûna elektrîkê û avê ya berdewam a welêt û her wiha şert û mercên girtîgehê yên tirsnak girantir dibin, her wiha cihê wan ê rewa di odeyên nûçeyan û li pişt kamerayê de ye. Îro, wekî Sendîkaya Rojnamevanên Neteweyî ya Tûnisê, em peyamekê ji raya giştî re dişînin da ku hişyariyê bidin ku bêdengkirin an jî bêparkirina welatiyan ji azadiya wan tê wateya bêparkirina wan a ji gihîştina agahdariyê û şîrovekirina wê ya agahdariyê.”

Jîhan Louatî ku daxwaza berdana hemî rojnamevan û girtiyên wijdanî kir tekez kir ku dema mirov nêrînên xwe diyar dikin, çi li ser medyaya civakî be çi jî bi awayekî şexsî be, armanc avakirin e. Jîhan wiha got: “Armanc, ne hilweşandin e. Pêşketina rastîn ne di dirûşmeyên populîst ên vala de ye, di çapemeniya azad de ye.