ŞEHLA MUHAMMEDÎ

Navenda Nûçeyan – ‘Plana li dijî-destwerdanê’ ku vê dawiyê pêşkêşî parlementoyê hate kirin û biryar e îro, di rûniştinek vekirî de bê nîqaşkirin, bi pênasekirina berfireh a têgehên wek ‘destwerdan’, ‘sîxurî’ û ‘hevkariya bi ajanên biyanî re’ bêyî çavdêriyê, sînorkirinên nû li ser têkiliyên navneteweyî yên rêxistinên civaka sivîl, civaka akademîk, komeleyên pîşeyî û welatiyan ferz dike.

Ji bo analîzkirina kêmasiyên bingehîn ên vê pêşnûmeyê û her wiha nakokiyên wê bi Destûra Bingehîn û peymanên navneteweyî re  û ji bo lêkolîna bersivên yasayî û sivîl ên gengaz ên ji bo wê, hiqûqnasa ku di qada hiqûqa Ewropa de pispore, lêkolîner û nivîskar Nayre Ansarî bersiva pirsên me da.

Dema ku civak ji xwepêşandanên tevgera "Jin Jiyan Azadî" ya salên 2022 û xwepêşandanên meha Kanunê yê sala 2025’an derbas bibe û di demekê de ku komên cûrbecûr, nemaze xwendekar, hîn jî xwepêşandanên xwe didomînin, rêziknameyên weha dê çi encamên wan hebin?Dema ku krîzên aborî ji niha ve ji bo mirovan zehmetî çêkirine ku debara xwe bikin, çima hikûmet pêşnûmeyên yasayî dike rojev?

Wek pirsa yekem, li gorî ezmûn û pisporiya we di warê hiqûqî de, ev pêşnûmeyasa an biryar çi xetere û encamên wê ji bo profesor, lêkolîner, xwendekar û rêxistinên civaka sivîl li Îranê diafirîne?

Ev diyarde ne tenê pirsgirêkek yasayî ye. Pevçûnek felsefî ya bingehîn di navbera saziyên olî û zanistî de derdikeve. Sîstemên teokratîk ên li ser prensîbên olî hatine avakirin, kapasîteya wan tune ku destkeftiyên li ser bingeha lêpirsîna zanistî ya azad qebûl bikin. Ji ber vê, nêzîkatiya olî ya serdest a li hember sîstema zanîngehê, nêzîkatiya ‘paqijkirin’ û tepeserkirinê ye, ne diyalog e. Ev pevçûna dîrokî ji Serdema Navîn heta dema ‘dilsozî li dijî pisporbûnê’ ku di destpêka salên 1970’an de derket holê, berdewam kiriye.

‘Yasaya Dijî Destwerdanê’ berdewamiya heman rêbaza tepeserkirinê ye. Xala 2’yemîn a vê yasayê hemû şêweyên hevkariya zanistî ya navneteweyî, ji wergirtina burs û destûrên lêkolînê bigre heta weşandina gotaran û beşdarbûna konferansan, sûc dike û wan wek ‘têkiliya bi ajanên biyanî’ dabeş dike. Ev tedbîr di derbarê pêşeroja akademîk a xwendekaran de nezelaliyek kûr diafirîne û wek astengiyek li pêşiya pêşketina zanistî ya welat tevdigere.

Mînakek berbiçav a vê siyasetê di pratîkê de, mohrkirina navenda ziman a girêdayî Balyozxaneya Fransayê bi tohmetên nezelal ên wek ‘projeyên dijî-çandî’ û ‘hêsankirina koçberiya elîtan’ e. Lê pêşnûmeyasaya ku tê nîqaşkirin ji du perspektîfên yasayî ve bi temamî neyasayî ye:

Çewtiya prosedurî: Ev pêşnûmeya yasayî ceza li şûna ku ji aliyê Komîsyona Yasa û Edaletê ve bê nirxandin, ji aliyê Komîsyona Ewlekariya Neteweyî ve bi awayek neyasayî hate birêvebirin.

Berfirehkirina neyasayî ya pênaseyên sûc: Pênaseya ‘sîxurî’ bi berfirehî hatiye berfirehkirin da ku heta çalakiyên medyayê û perwerdeyê yên asayî jî di nav xwe de bigire.

Ji perspektîfa lêkolînên zayendî ve, nêzîkatiya pergala desthilatdariyê ya li hember vê qadê ne tiştek nû ye. Bi rastî, civînên ku armanc dikin hişyariyê li ser mijarên wek mafê hevberdanê zêde bikin, berê hatine krîmînalîzekirin. Ev yek bûye sedema girtin û cezayên dijwar ên çalakvanan. Di nav de pêla girtinan li Gîlanê û sûcdariyên çêkirî yên li dijî girtiyên jin ên li Girtîgeha Evînê ji ber girêdanên îdiakirî bi rêxistinên biyanî re.

Di vê çarçoveyê de, pêkanîna ‘Plana Dijî-destwerdanê’ her ku diçe lêkolînên zayendî, hilberîna zanîna serbixwe û têkiliyên akademîk û civakî yên jinan bi cîhana derve re hedef digire.

Gelo pêkhateya desthilatdariyê dikare bi rêya tedbîrên wiha têkiliyên jinên Îranî bi cîhana derve re qut bike û wan ji zanîna nûjen bêpar bike?

Tenê axaftin bi dezgeheke medyayî ya biyanî re nayê wê wateyê ku sûcek heye û doz lê bê vekirin. Xeletiyek pergalî ya Komara Îslamî ew e ku ew li şûna pênaseyeke akademîk a ‘sûc’ balê dikişîne ser ‘cezakirinê’. ‘Plana Dijî-Destwerdanê’ reftarên asayî  bêyî ku pênaseyên zelal bide, sûc dike. Ev pratîk bi prensîba misogeriya yasayî û pêwîstiya pênasekirina hêmanên madî û exlaqî yên sûcekî re nakok e.

Ev cudakarî dema ku dor tê ser mafên jinan, bi taybetî ji ber belgeyên navneteweyî (mînak, armanca 4-an a Ajendaya Pêşkeftina Domdar a 2030’an) perwerdeya bê cudakarî wek mafek bingehîn nas dikin, kokên xwe pir kûr digire.

Herwiha, ewlekirina çalakiyên perwerde û krîmînalîzekirina têkiliyên akademîk hem prensîba ‘yasabûna sûc û cezayan’ û hem jî xala 36’an a Destûra Bingehîn binpê dike. Peyvên wek ‘projeya dij-çandî’ an ‘tora avakirinê’ di yasayên heyî de nehatine pênasekirin. Ev bendên nezelal ji hêzên ewlehiyê re çarçoveyek berfireh a çalakiyê ku çalakiyên perwerdeyê tepeser bikin û têkiliyên civaka zanistî bi cîhana derve qut bikin didanin.

Herwiha, pêşnûmeyasaya mijara ‘sîxuriyê’ bêyî ku wê ji yasayên heyî cuda bike, çareser dike. Ev yek nebûna pisporiya yasayî ya di nav Komîsyona Ewlekariya Neteweyî de ya amadekarên pêşnûmeyê nîşan dide. Her çend ‘Yasaya zêdekirina cezayan ji bo sîxurî û hevkariya bi dewletên dijmin re’ berê bi taybet ji bo dijberiya Îsraîlê hatibû derxistin jî, ev pêşnûmeyasaya nû bendên xwe berfireh dike da ku çalakiyên sivîl û zanistî yên rojane jî di nav xwe de bigire û cezayên giran ên wek girtin, desteserkirina milk û heta cezayê mirinê destnîşan dike.

Ev sazûmanî ji krîmînalîzekirina çalakiyên taybet wêdetir diçe û armanc dike ku ji bo hemû şêweyên ragihandina biyanî mekanîzmayek lîsansê ya yekdestdar biafirîne. Nêzîkatiyek ku di serdemek ji hêla teknolojiyê û danûstandina agahdariya azad ve hatî şekil kirin de bi temamî pratîkî ye.

 

Herwiha, madeya 2 ya vê pêşnûmeyê armanc dike ku bi berfirehkirina çarçoveya sînordarkirinan ji bo warên aborî, zanistî, medyayî, çandî û yasayî, bi temamî pêşî li têkiliyên navneteweyî bigire. Li gorî vê bendê, heta kiryarên asayî yên wek veguhastina darayî, dabînkirina tesîsên krediyê, pêşkêşkirina xizmetan, an dayîna wekaletnameyê ji parêzerên Îranî yên li derveyî welat an qedexe ne an jî di bin kontroleke hişk de ne. Ev nêzîkatî carek din nîşan dide ku nivîskarên pêşnûmeyê prensîbên bingehîn ên yasayî û cudahiya di navbera tevgerên asayî û kiryarên sûc de paşguh kirine.

Wekî ku di doza mamosteyên Fransî û hevkarên wan ên di sendîkayên herêmî de tê dîtin, civînên pîşeyî û parvekirina ezmûnên sendîkayan tenê wek ‘sîxurî’ hatine sûc kirin, di encamê de cezayên giran ji bo mamosteyên biyanî û herêmî hene.

Bi pejirandin û bicîhanîna vê yasaya ‘dij-destwerdanê’, îhtîmal e ku çarçoveya destwerdanên ewlehiyê bi girîngî berfireh bibe. Di rewşek wisa de, pirsa krîtîk ev e: Rêxistinên civaka sivîl çawa dikarin xwe biparêzin?

Tekane stratejiya bi bandor ji bo civaka sivîl ew e ku balê bikişîne ser bêserûberiyên yasayî yên di bingeha pêşnûmeyasayê de. Nenirxandina pêşnûmeyasayê di Komîteya Yasayî û Dadê ya pispor de prosedurên yasayî yên mecbûrî binpê dike û pêvajoya yasayî ya pêşnûmeyasayê bêbandor dike.

Ev tedbîr rasterast li dijî çend prensîbên Destûra Bingehîn e: sînordarkirina danûstandina zanistî li dijî madeya 2(b) ye (derbarê mafê sûdwergirtina ji zanîna mirovan de); danasîna pergalek ‘li ser bingeha destûrê’ ji bo mafên bingehîn ên wek azadiya derbirînê, azadiya tevgerê û azadiya rêxistinbûnê prensîba azadiya welatiyan binpê dike; veguheztina hêzên rêveberiyê bo Konseya Bilind a Ewlekariya Neteweyî hesabdayîna şaxa rêveberiyê lawaz dike. Nepabendbûna bi prensîba rêjeyî di navbera sûc û cezayê de (mînak, qedexekirina kar ji bo kesan ji ber rewşa wan a rûniştinê) kêmasiyek yasayî ya cidî pêk tîne û krîmînalîzekirina nezelal a hevpeyvînên medyayê zirarê dide şefafiyeta yasadanînê.

Di encamê de, ev pêşnûmeyasa ku pîvanên darizandina dadperwer, mafên nepenîtiyê û peymanên navneteweyî binpê dike ku heta di bin yasaya adetî ya navneteweyî de ji bo dewletê erkên diafirîne ne rewa ye. Rêbaza çalakiyê ya herî guncaw ew e ku mirov li ser bingeh û bingehên neyasayî yên pêşnûmeyê raweste û îtîraz bike.