Navenda Nûçeyan – Cîgira Seroka Koma AKP’ê Leyla Şahîn Usta ragihand ku rêziknameyeke nû ya der barê zarokên ku di pêvajoya dadweriyê de beşdar in, pêşkêşî parlamentoyê (TBMM) hatiye kirin. Usta diyar kir ku pêşniyara bi navê "Qanûna Parastina Zarokan" dê sînorên jêrîn û jorîn ên cezayên girtîgehê zêde bike. Di vê çarçoveyê de ji bo zarokên temenê wan di navbera 15-18 salî de ne, cezayê muebbetê yan jî cezayê muebbetê yê girankirî tê pêşbînîkirin.

Leyla Şahîn Usta îdia kir ku zêdebûna bûyerên tundiyê yên di demên dawî de ku zarok tê de hene, kêmkirina temenê çalakiyên sûc û revandina zarokan ji aliyê rêxistinên sûc ve, pêwîstî bi ji nû ve nirxandina pergala heyî derxistiye holê. Pêşniyara ku ji aliyê AKP’ê ve hatiye amadekirin, guhertinên li ser heft qanûnên cuda bi pêş dixe.

Ji bo zarokên 15-18 salî cezayên giran

Guhertinên li bendên duyem û sêyem ên madeya 31’emîn a Qanûna Ceza ya Tirkiyeyê (TCK) sînorên jêrîn û jorîn ên cezayên girtîgehê zêde dikin. Ji bo zarokên 15-18 salî yên ku kuştina bi zanebûn û êrîşa giran ku bi birîndarbûna giran bi endam dibe, dadwer dikare bi biryara xwe, biryar bide ka kêmkirina ceza bi cih bîne yan na. Di vê biryarê de dê giraniya sûcê bi zanebûn, motîf, awayê ku sûc hatiye kirin û mehkûmiyetên berê li ber çavan werin girtin. Di vê rewşê de, zarok dikarin bi cezayê hepsa heta hetayê (muebbet) an jî hepsa heta hetayê ya girankirî werin cezakirin.

Ji bo zarokên 12-15 salî yên ku kuştina bi zanebûn û êrîşa giran a ku di encamê de birîndarbûna giran çêbûye dikin, îhtîmala ferzkirina cezayek bi kêmkirina cezayê kêmtir li gorî biryara dadwer di bin hinek mercan de jî tê destnîşankirin. Her wiha sînorê temen ji bo sepandina bendên dubarebûna sûcê di TCK’ê de ji 18 salî dadikeve 15 salî. Armanca vê guhertinê ew e ku pêşî li bikaranîna zarokên 15-18 salî di sûcan de ji hêla "çete yan rêxistinên sûc" ve bigre.

Berpirsiyariya dê û bavan zêde dibe

Ji ber rola bingehîn a dê û bavan di pêşveçûna zarokek de, sînorên jêrîn û jorîn ên cezayên ji bo binpêkirina erkên ku ji qanûna malbatê derdikevin tên zêdekirin. Ger zarokek sûcê kuştina bi zanebûn an jî êrîşa giran bike ku di encamê de birîndar bûye, cezayê li dê û bavan tê birîn dikare heta du qatan were zêdekirin.

Li şûna ku mehkûmên ciwan cezayên xwe rasterast li navendên ragirtina ciwanan bikşînin, pergal rê dide ku cezayên wan di navendên ragirtina ciwanan ên girtî dest pê bikin. Heke ew xwedî reftarên baş bin dê ji bo navendên ragirtinê werin veguhestin. Ji bo nirxandinên reftarên baş raporek komîteyê ya berfireh hewce ye. Ji bo hesabkirina heyama berdana bi şert a sûcên wekî kuştina bi zanebûn, sûcên li dijî yekparebûna cinsî, çêkirin û bazirganiya narkotîkê û avakirina rêxistinek ji bo armanca sûc, heya zarok bigihîje temenê 15 salî, pratîka jimartina her roja ku di navendê de derbas dibe wekî du rojan tê terikandin.

Qedexeya çekan û amûrên birîndinê

Kesek ku bi riya desteserkirina çekê xwe bi awayekî li dijî erkê xwe yê lênêrîn û baldariyê ye, bibe sedema bidestxistina çekê ji aliyê zarokek ve, bi cezayê girtîgehê yê ji 1 heta 3 salan re rû bi rû ye. Bi zêdekirina madeyek li Qanûna Sûcên Binpêkirî, firotin, kirîn û hilgirtina amûrên birandin, qulkirinê ji hêla zarokan ve ku ne di çarçoveya Qanûna Hejmar 6136 de ne, qedexe ye û cezayên îdarî tên destnîşankirin.

Ji bo parastina ji sûc nêzîkatiyeke nû

Ji bo xurtkirina sîstema dadweriya zarokan bi nêzîkatiyek tam ku pêşîniyê dide parastin, rehabîlîtasyon û ji nû ve entegrekirina nava civakê, di qanûnê de li şûna "zarokê di pêvajoya dadweriyê de" hevoka "zarok di pêvajoya dadweriyê de" tê pejirandin. Ji bo zarokên bê berpirsiyariya sûc, ji bilî tedbîrên xanî, perwerde, tenduristî, şêwirmendî û lênêrînê, tedbîrên rêberiyê yên nû tên destnîşankirin. Di nav van de xizmetên civakî, parastina ji xeterên dîjîtal, gihîştina pirtûk û pirtûkxaneyan, rêzgirtina ji bo jîngeh, paqijî û tedbîrên li dijî titûn, nîkotîn, alkol, qumar, madeyên hişbir û tiryakê tevgerî hene.

Her wiha mekanîzmayek tê damezrandin da ku biryardana bilez di navbera nexweşxane û dadweriyê de ji bo zarokên ku ji ber pirsgirêkên tenduristiya derûnî yan jî tiryakê ji bo xwe yan jî yên din xetereyek cidî çêdikin, hêsan bike. Ger dozek giştî li dijî zarokek were destpêkirin dê Wezareta Malbat û Xizmetên Civakî û Wezareta Perwerdeyê werin agahdarkirin. Di dawiyê de, derxistina îdianameyê li dijî zarokek di bin 15 salî de bêyî girtina rapora lêkolîna civakî êdî di nava sedemên vegerandina îdianameyê de ye.