Navenda Nûçeyan – Raporên ku li ser Îranê derdikevin, rewşa li Îranê tê jiyîn bi awayekê eşkere radixe ber çavan. Rapor nîşan didin ku windakirinên bi zorê, kefaletên giran, mikurhatinên bi zorê, nezelaliya girtiyan û xetera darvekirinê berdewam dikin. Meyleke ku di siya bêdengiya civaka navneteweyî û bêxemiya danûstandinên navneteweyî li hember rewşa mafên mirovan li Îranê de berdewam kiriye.

Li girtîgeha Langrud Qom rewşa bi sedan jinan nezelal e

Raportên ji girtîgeha Langrud, Qom hatine weşandin, rewşa xemgîn a jinên ku di xwepêşandanên seranserî sala 2026’an de hatine girtin nîşan didin. Çavkaniyên mafên mirovan dibêjin ku bi sedan jin di beşa jinan a vê girtîgehê de tên girtin û hejmara rastîn a girtiyan dibe ku ji hejmarên hatine ragihandin zêdetir be. Beşek mezin ji van girtiyan keçên ciwan û zarokên temen biçûk in ku bi mehan e di şert û mercên nezelal û bêyî biryara dadwerî de hatine girtin. Çalakvanên mafên mirovan vê rewşê wekî mînakek ji karanîna berfireh a girtinên demdirêj ji hêla Komara Îslamî ve ji bo zexta psîkolojîk li ser xwepêşanderan dibînin.

Ji girtîgehê heya dûrxistina ji kar, zextên li ser jinan

Li Sineyê çalakvana mafên sivîl û parêzvana mafên jinan a ji Dehgelanê Soheyîla Metaî, ji bo ku cezayê xwe yê girtîgehê bikşîne, ji bo navendeke sererastkirinê hate veguhastin. Ew berê di pêla girtina çalakvanên jin de di pîrozbahiyên 8’ê Adarê de hatibû girtin û bi kefalet hatibû berdan.

Li Axaceriyê, Foroux Xusrawî, mamosteyek dibistana seretayî yê ji Behbehanê, bi fermana “betalkirina peymanê” ji beşa perwerdehiyê hate derxistin. Çavkaniyên sendîkayê dibêjin ku ev biryar bêyî şopandina prosedurên qanûnî û di bin zexta dezgehên ewlehiyê de hatiye dayîn.

Her wiha, Fernaz Jaferzadegan, helbestvaneke li Şîrazê dijî, bi çavdêriya elektronîkî û qedexeya du salan a derketina ji welêt cezayê girtîgehê lê hat birîn. Di biryarê de heta hin helbest, nivîs û berhemên wê yên wêjeyî jî hene ku berê bi fermî ji bo weşanê wekî delîlên cezayê hatibûn destûrkirin.

Li Tehranê, Zehra (Mahsa) Cemalî, girtiyeke li girtîgeha Jinan a Evînê, şeş mehên din ên cezayê girtîgehê lê hat birîn.

Li Meşhedê, Faezeh Salehabadî, lîstikvana dafê û dayika du zarokan, hê jî li girtîgeha Vakîlabadê di bin çavdêriyê de ye. Malbata wê nikare kefaleta çar milyar tumen peyda bike, ji ber vê yekê ew di bin çavdêriyê de maye.

Her çiqas bi kefaletê hatibe berdan jî, Azar Yaho hê jî li girtîgeha Vakîlabadê ya li Meşhedê tê girtin û rapor nîşan didin ku dezgehên ewlehiyê li dijî serbestberdana wê ne.

Li bajarê Şîrazê, Mehsa Sotoudeh û Mandana Sotoudeh, du xwîşkên Behayî, piştî zêdetirî heftê rojan, heya niha jî bêyî erkdarkirin li girtîgeha Adil Abad de ne û malbatên wan ji sedemên binçavkirinê û tawanên li ser wan ne agahdar in.

Zanîngehên Îranê hê jî yek ji navendên sereke yên tepeserkirinê ne

Zanîngehên Îranê hê jî yek ji navendên sereke yên tepeserkirinê ne. Li Zanîngeha Sore, 22 xwendekaran fermanên dîsîplînê wergirtine, di nav de çar derxistin û bi dehan rawestandin û dûrxistina ji perwerdehiyê. Rapor nîşan didin ku xwendekar neçar mane ku soz bidin ku bi saziyên akademîk û ewlehiyê re hevkariyê bikin.

Li Zanîngeha Tehranê jî du xwendekar hatine derxistin. Di heman demê de, raporên girtina xwendekarekî ku li Zanîngeha Tehranê beşa bîrkarî dixwend hatine belavkirin, bêyî ku agahî li ser çarenûsa wî hebe.

Li Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê, herî kêm 16 xwendekaran bêyî guhdarîkirinên parastinê yên fermî cezayê disîplînê wergirtine û hin ji wan jî bi mehrûmkirina ji perwerdeyê hatine cezakirin. Çalakvanên xwendekar dibêjin ku zanîngeh ji her demê bêtir bûne qada destwerdana rasterast a dezgehên ewlehiyê.

Windakirinên bi zorê û girtinên kêfî

Li Kirmaşanê, ciwanek Kurd ê 18 salî piştî 150 rojan ji girtinê hê jî winda ye û malbata wî tu agahî li ser cih û tenduristiya wî nîne. Her wiha gelek rapor hene ku welatî li Pîranşar, Bukan, Seqiz, Mehabad, Oşnaviye, Kamyaran, Andika, Dalahu, Şebad (Îslamabada Rojava), Robat Kerîm, Kehnuj û Gulşanê hatine girtin û çarenûsa wan ne diyar e.

Li Çalaq, navçeyek ji Wîlayeta Golşan, herî kêm şeş welatiyên Belûç di serdegirtineke berfireh a hêzên leşkerî û ewlehiyê li ser xaniyan de hatin girtin. Çavkaniyên herêmî ragihandin ku kesên hatine girtin lêdan xwarine û di operasyonê de dronek û bi dehan wesayîtên leşkerî hatine bikaranîn.

Mikurhatinên bi zorê û cezayên giran

Li Hormozganê, du welatî, ku jinek jî di nav de bû, ji ber şandina wêne û materyalan ji medyaya biyanî re hatin girtin. Di heman demê de, vîdyoyên îtîrafên wan hatin weşandin, lê şert û mercên ku ew hatine tomar kirin û çawa hatine bidestxistin ne diyar in.

Parêzvanên mafên mirovan bi berdewamî hişyarî didin ku îtîrafên bi zorê yek ji amûrên sereke yên ku ji hêla dezgehên ewlehiyê ve têne bikar anîn da ku dozên li dijî xwepêşanderan, rojnamevanan û çalakvanên civaka sivîl ava bikin.

Girtiyên di bin xetera darvekirinê de ne

Li Yezdê, sê ji kesên ku di xwepêşandanên Çileya 2026’an de hatine girtin, bi tohmeta “muharebe” cezayê darvekirinê li wan hatiye birîn û fikarên li ser îhtîmala bicîhanîna cezayên wan zêde bûne. Çar girtî, di nav de sê welatiyên Belûç ên ji Zahedanê û girtiyek ji Zabolê, jî di bin xetera darvekirinê de ne.

Li Tehranê, xwendekarekî mîmariyê yê 27 salî ku di doza xwepêşandanên 2024’an de cezayê darvekirinê lê hatiye birîn, hê jî li benda nirxandina îtîraza xwe ye. Parêzerê dozê ragihand ku îtîraz, tevî qeydkirina wê ya qanûnî, ji Dadgeha Bilind re nehatiye şandin.

Greva birçîbûnê bêparhiştina bijîşkî û veguhestinên veşartî

Li Şîrazê, veguhestina girtiyekî siyasî ji girtîgeha Adelabadê bo cihekî nenas fikarên berfireh derxistiye holê. Girtî berê ji bo protestokirina girtina keyfî û nezelaliya dadwerî ketiye greva birçîbûnê. Li girtîgeha Şeyban a Ahvazê, girtiyekî siyasî yê ji Îzehê piştî 11 mehan ji girtinê hê jî ji lênihêrîna bijîşkî ya guncaw nayê îstîsnakirin.

Raportên bi heman rengî ji girtîgeha Fecr a Dezful hatine weşandin, nîşan didin ku ji girtiyan destûr, serdanên şexsî û xizmetên tenduristiyê nayên îstîsnakirin.

Malbatên çalakvan û rojnamevanan di bin zextê de ne

Di mehên dawî de, zext li ser malbatên çalakvan, çalakvanên medyayê û rojnamevanan zêde bûye. Gelek malbatên kesên ku di xwepêşandanan de hatine kuştin bi gazîkirin, gef û sînordarkirinên ewlehiyê re rû bi rû mane.

Çalakvanên mafên mirovan bawer dikin ku armanca vê zextê ew e ku pêşî li belgekirin û ragihandina serbixwe ya binpêkirinên mafên mirovan li Îranê bigire. Li gel girtin û biryarên dadgehê, siyaseta desteserkirina milk jî berfireh bûye.

Li Rojhilatê Kurdistanê, rayedarên dadwerî desteserkirina mal û milkên 19 welatiyan ragihandin. Li Esfahanê, ferman ji bo destnîşankirin û desteserkirina mal û milkên 100 kesan hatine dayîn. Rêxistinên mafên mirovan van tedbîran wekî beşek ji siyaseta zexta aborî li dijî rexnegir, çalakvanên sivîl û dijberên hikûmetê li hundir û derveyî welêt dinirxînin.

Bêdengiya civaka navneteweyî çirayek kesk ji bo tepeserkirinê ye

Di demekê de ku pêla girtin, cezayên girtîgehê, gefên darvekirinê, îtîrafên bi zorê, desteserkirina milk û zextên li ser jin û xwendekaran berdewam dike, mijara mafên mirovan bi awayekî pratîkî ji danûstandin û nîqaşên Komara Îslamî bi welatên Rojavayî re hatiye dûrxistin.

Çalakvanên mafên mirovan bawer dikin ku balkişandina hikûmetên biyanî li ser mijara nukleerî, mijarên ewlehiyê û berjewendiyên siyasî rewşa girtiyên siyasî, jinan, rojnamevanan, xwendekaran û malbatên ku li edaletê digerin, marjînalîze kiriye.

Ew bawer dikin ku Komara Îslamî ji vê bêdengî û bêxemiyê sûd wergirtiye û di dema berdewamiya danûstandinên siyasî de, çarçoveya tepeserkirina navxweyî berfireh kiriye; rewşek ku li Qum, Tehran, Kerec, Meşhed, Şîraz, Sine, Dêhgolan, Yezd, Ehwaz, Îze, Dezful, Esfahan, Kirmaşan, Şebad, Dalahu, Seqiz, Bûkan, Mehabad, Pîranşar, Oşnaviye, Kamyaran, Bane, Gulşan, Çelq, Zahedan, Zabol, Bender Ebas, Kenûc, Robat Kerîm, Axacarî û Behbehan, û her wiha gelek bajarên din ên Îranê tê dîtin.