HÊVÎ SELAH

Silêmanî – Ji bo têgihîştina bingeha vê mijarê, divê em bizanin ku ji hêla qanûnî ve sûc her kiryar an nekirinek e ku ji hêla zagona ceza ve qedexe ye û cezayek ji bo wê hatiye destnîşankirin. Ev binpêkirina peymana civakî ye ku dewlet diparêze. Ji hêla zanistî ve, her sûc ji sê hêmanên bingehîn pêk tê. Ya zagonî, ya madî û ya exlaqî. Sûcdar ew kes e ku beşdarbûna wî di sûc de ji gumanek maqûl wêdetir tê îsbatkirin. Heta ku biryara dadgehê neyê dayîn, ew wekî tawanbar tên hesibandin, ji ber ku prensîb ew e ku

kesek bêguneh e heya sûcdariya wî/wê neyê îsbatkirin.

Rêbaza zanistî ya lêkolînê divê bi parastina cihê sûc û nelihevkirina delîlan, kişandina wêneyê cihê bûyerê û berhevkirina şopa tiliyan û nimûneyên biyolojîkî dest pê bike. Lêkolîner divê xwedî jêhatiyên analîtîk û mentiqî yên bihêz bin da ku xalan bi hev ve girê bidin û ji her zexta psîkolojîk an fîzîkî ya li ser tawanbar dûr bisekinin, ji ber ku lêpirsînek serkeftî bi tenê li ser prensîbên zanistî û delîlên bêdeng disekine.

Asta pêşketina lêkolînkirina bûyeran

Ev guhertina zanistî li herêma Kurdistanê xwendekaran bi teknolojiyên nûjen ên weke analîza DNA û lêpirsîna sûcên sîber dide nasîn ku dê di pêşerojê de saziyên ewlehiyê bikaribin xwe bispêrin karmendên pispor. Ev yek dê bibe alîkar ku rêjeyên sûc kêm bibin û civakek aramtir ava bikin ku mafên mirovan tê de werin parastin û sûcdar bizanin ku ew ê ji destê zanist û qanûnê nerevin. Ev yek bûye sedema zêdebûna qeydkirina xwendekaran di vê beşa nû de li enstîtuyan, ji ber girîngiya wê ji bo pêşeroja welat û saziyên wê yên dadwerî.

Beşdariya jinan di lêpirsînên sûc de di tevahiya dîrokê de guherînek mezin derbas kiriye. Di destpêkê de, ev qad ji hêla mêran ve dihat serdestkirin lê bi demê re jinan di eşkerekirina delîlên veşartî û analîzkirina psîkolojiya sûcdaran de pileya bilind a rastbûnê nîşan dane. Li seranserê cîhanê, ji destpêka sedsala 20’an vir ve, jin weke lêkolîner û pispor tevlî hêzên polîsan bûne, rolek bibandor dilîzin, bi taybetî di dozên ku kesên bûne hedef jin an zarok in, ji ber şiyana wan a avakirina baweriyê û bidestxistina agahdariya hesas.

Jinan roleke cihêreng di lêkolînên dadweriyê de lîstine

Li Herêma Kurdistanê, beşdariya jinan di xebata ewlehiyê de jî bi pêş ketiye. Berê beşdariya wan bi karên îdarî yan vekolînên bingehîn ve sînordar bû lê îro bi civakeke vekirîtir û hişmendiya qanûnî ya zêde, ew bûne beşek yekgirtî ya tîmên lêpirsîn û polîsên sûc bi taybetî di rêveberiyên ku ji bo têkoşîna li dijî tundiya li ser jin û malbatan hatine veqetandin. Jinan weke lêkolînerên dadwerî roleke cihêreng lîstine, dozên herî tevlihev jî bi rêbazên zanistî yên hûrgulî birêve dibin û mafên xwediyên wan ên rastîn vedigerînin.

Vê beşê derfetek zêrîn ji jinan re ava kir

Vekirina Beşa Lêpirsîna Sûc li saziyên Kurdistanê ji bo jinan derfetek zêrîn peyda kiriye ku teknîkên lêpirsînê bi awayekî akademîk fêr bibin. Hejmareke mezin ji xwendekarên jin niha vê pisporiyê dixwînin ku ev yek guhertinek di helwestên civakî yên li hemberî jinên di warê ewlehiyê de dixebitin nîşan dide. Her wiha hebûna jinan li cihên sûc û di odeyên lêpirsînê de hevsengiyeke zanistî û psîkolojîk bi dest dixe, ji ber rastbûna wan di desteserkirina delîlan de û têgihîştina wan a aliyên mirovî yên sûc. Ev yek bûye sedem ku saziyên ewlehiyê bêtir xwe bispêrin wan.

Jêhatîbûna lêpirsînê bi zayendê ve nayê girêdan

Di pêşerojê de, tê çaverêkirin ku rolên jinan ne tenê bi lêpirsînan ve sînordar bin lê ew ê bibin pisporên tiba dadwerî û sûcên sîber û pozîsyona wan di pergala dadweriyê de xurt bikin. Hatiye îsbatkirin ku jêhatîbûna di lêpirsînê de ne bi zayendê ve girêdayî ye, bi zanîn, zeka û rastbûnê ve girêdayî ye, taybetmendiyên ku jinên Kurd bi serkeftî nîşan dane.

Jin xwedî heweseke mezin in ji bo beşa dadweriyê

Profesor û seroka beşa dadweriyê li Enstîtuya Teknîkî û Pîşeyî ya Bright, Baroş Baroşa Qalandar got ku ev beş cara yekem li başûrê Kurdistanê weke saziyek giştî vedibe. Berê, beşek wisa li Enstîtuya Bijîşkî ya Hewlêrê hebûye lê ew bi taybetî ji bo efser û karmendên Wezareta Karên Hundir bûye. Her wiha got ku ev beş bêhempa ye ji ber ku ew ji bo her kesê vekirî ye û ji ber xwezaya xwe, gelek serlêder, bi taybetî jinan dîtine.

Baroş Baroşa Qalandar destnîşan kir ku di demên berê de, lêpirsîna sûc weke qadeke ku ji hêla mêran ve serdest e dihat fikirîn, lê ev têgihîştin guheriye û niha jin û mêr di warên curbecur de bi hev re dixebitin. Xwendekarên vê beşê zanistên hiqûqî, çawaniya birêvebirina cihê sûc û çawaniya berhevkirina delîlan bi awayekî profesyonel ji dadgehê re, fêr dibin da ku mafên kesî neyên binpêkirin.

Bûyer tê lêkolînkirin û delîl ji dadgehê re tên berhevkirin

Baroş Baroşa Qalandar rave kir ku pênaseya zanistî ya sûckirina kiryarek e ku bi qanûnê tê cezakirin û bêyî metnek qanûnî ku wê sûcdar bike, tu kiryar nikare weke sûc were hesibandin. Girîngiya negirtina biryarên bilez li cihê sûc, heta di rewşên xwekuştinê de jî, ji bo destnîşankirina ka bûyer çawa qewimî, li ser delîlan disekine. Hemû delîl tên belgekirin û ji rayedarên pêwendîdar re tên şandin, cenaze radestî beşa bijîşkî ya dadwerî tê kirin û dûre encam di dosyayek de tên berhevkirin da ku ji dadgehê re werin pêşkêşkirin.

Piştevaniya civakê bi taybetî ji jinên lêkolîner re gelek girîng e

Baroş Baroşa Qalandar di dawiya gotinên xwe de destnîşan kir ku her çend ji ber nebûna statîstîkên fermî yên rast ne gengaz be ku bi teqezî were gotin ku rêjeyên sûc zêde bûne jî lêpirsînan pêşveçûnek girîng dîtine. Her wiha tekez kir ku lêpirsînên serkeftî beşdarî astengkirina sûc dibin ji ber ku mirov dizanin her sûc dê were eşkerekirin û sûcdar werin cezakirin. Her wiha girîngiya piştgiriya civakê, taybetî di dozên ku jin tê de ne, destnîşan kir, ji ber ku hin malbat hê jî ji ber adetên civakî dudil in ku gilî bikin, ku dikare rê li ber pêvajoya edaletê bigre.

Zanista dadweriyê bi pêş ketiye mafên civak û jinan nayên binpêkirin

Xwendekarek li beşa dadweriyê li Enstîtuya Teknîkî û Pîşeyî ya Bright, Hewnaz Qader got ku wê ev beşa ji ber hewesê û ji ber ku ew pir nêzî sepanên cîhana rastîn e hilbijartiye. Hewnaz zêde kir ku ew û hevalên xwe yên polê gelek mijarên nû fêr bûne, rasterast bandorê li jiyana wan dikin û dest bi dîtina tiştan ji perspektîfek zanistî û lêpirsînê kirine.

Hewnaz Qader diyar kir ku ew fêr dibin ka çawa bi cihên sûc re mijûl bibin û rastiyê ji bo civakê eşkere bikin û wiha axivî: “Malbata min ji destpêkê ve piştevaniya min kiriye. Divê girîngiya pabendbûna bi prosedurên ewlehiyê dema xebatê, weke lixwekirina lepikan, maskeyan û cilên parastinê û dûrketina ji lixwekirina her aksesûaran, were parastin. Zanist bi taybetî dadwerî, pir bi pêş ketiye da ku misoger bike ku mafên civak û jinan nayên binpêkirin û sûcdar bêguman dê bi edaletê re rûbirû bimînin.”