Psîkolog Fatoş Kaytan: Jihevqetandin kesan ji qada giştî û demokratîk dûr dixe

REVŞAN SAĞLAM

Navenda Nûçeyan – Kûrbûna polîtîkayên cudakarî û jihevqetandinê bandorên girîng li ser jiyana kesan û civakan diafirîne. Her çend gotinên nefretê ku di civakê de berbelav dibin bi rêya platformên dîjîtal dighîjin astên berbelavtir û bêkontroltir, ji bo pêşîgirtin û rawestandina gotinên wöha tu pergalek astengkirinê nayê afirandin.

Psîkolog Fatoş Kaytan ku di heman demê de endama civatek marjînalîzekirî ye, bandora gotinên nefretê ya li ser civakan nirxand.

‘Binavkirina nefretê vediguhere êrîşên nefretê’

Fatoş Kaytan, bal kişand ser vê rastiyê ku gotinên nefretê tenê bi gotinan namînin, her wiha dikarin di encama rewşên berdewam de bikevin nav têkiliyên civakî û wiha got: “Bi gelemperî, gotinên nefretê rêze gotin in ku komek li gorî nasnameya wan a etnîkî an şêwaza jiyana wan hedef digrin, pêşdaraziyên li ser komê xurt dikin û dibin sedema reşkirina wê. Taybetmendiya herî mezin a gotinên nefretê ev e ku ew tenê bi gotinan namîne, hêdî hêdî vediguhere tevger û polîtîkayê jî û dadikeve nav têkiliyên civakî. Piştî zêdebûna gotinên nefretê, em dikarin wê wekî êrîşên nefretê jî bibînin. Ev pêvajo ne tenê li dijî komeke tenê ye, her wiha li dijî hemî koman bi awayekî birêkûpêk û sîstematîk e. Di destpêkê de, ew dibe sedema sînordarkirina mafan; cudakarî di warên wekî perwerde, tenduristî û kar de zêde dibe û koma hedef bi awayekî sîstematîk ji wan deveran tê derxistin. Dibe ku kesek ji ber nasnameya xwe ji bo kar neyê girtin, an jî dibe ku li dibistanê were derkirin; ev ji ber gotinên nefretê yên ku li ser taybetmendiyên ku ji nasnameya kesane re têne veqetandin e. Di pêvajoya fêrbûna civakî de, ew dibe sedem ku pêşdaraziyên neyînî ji nifşekî bo nifşekî din werin veguhestin.”

‘Di heman demê de tundiya psîkolojîk rewa dike’

Fatoş her wiha tekez kir ku giştîkirinên ku bi niyetên baş û bi awayekî erênî têne kirin, dikarin bibin sedema cudakariyê û wiha pê de çû: “Gotina 'Ez tiştekî xirab nabêjim, ev baş e' dikare bibe destpêka cudakariyê. Ew dibe sedem ku komên ku wekî 'yên din' têne binavkirin ji qada giştî vekişin û xwe ji beşdariya demokratîk dûr bixin. Em dikarin vê yekê wekî sansura nasnameyê bi nav bikin. Kes dest pê dikin ku nasnameyên xwe veşêrin û ji îfadekirina ramanên xwe dudil in. Ev yek demokratîkbûnê asteng dike. Axaftina nefretê bi afirandina bingehek ji bo normalîzekirina tundiyê êrîşên nefretê yên girseyî rewa dike. Ji ber vê yekê, ew di heman demê de tundiya psîkolojîk rewa dike. Bi afirandina feraseta ‘ew kom heq dike’, cudakarî di qada sazûmanî de jî xurt dibe.”

‘Di vê pergalê de, jin bi cudakariya pir-qatî re rû bi rû dimînin’

Fatoş Kaytan, bi gotina ku jin an zarokbûn di civatek hindikahî de mirov dike ber cudakariya qatî (cudakariya piralî), wiha domand: “Ger kesek hem Roman be û hem jî jin be, ew di vê civakê de du caran rastî cudakariyê tên. Ger ku em ji destpêkê ve cudakariyê binirxînin, ez dikarim bêjim ku her tişt di zarokatiyê de dest pê dike. Jin an zarokek bi gelemperî wekî komek di xetereya cudakariya piralî de xuya dike. Mînak, jinên Roman ji ber ku jin in bi cudakariyên cuda re rû bi rû dimînin û ji ber ku ew Romayî ne, bi cudakariyên cuda re rû bi rû dimînin. An jî, dema ku kesek jineke Romayî ya seqet be, bandor di sê komên cûda de tên berhevkirin.

Travmaya veguhêzbar bi nifşan berdewam dike

Mînak, dîtina şîroveyên biçûkxistin û tundî li ser jinên Roman li ser medyaya civakî hesta ewlehiya mirovan di nav civakê de kêm dike. Ew dibe sedem ku xwe nerihet hîs bikin û nikaribin bibin beşek ji civakê. Binavkirinên nefretê yên ku nasnameyê hedef digirin, xwebawerî û nirxa xwe kêm dike, dibe sedema depresyon, bêhêvîbûn û motîvasyona kêm. Ji ber vê yekê, fikarên ewlehiyê zêde dibin. Kes dest pê dikin ku di qadên giştî de bipirsin, “di nav ewlehiyê de me?” Ev nerihetî her wiha kesan ber bi vekişîna ji civakê ve dibe. Bêdengî û vekişîn encamên hevpar in. Ev bandor ne tenê takekesî ne. Ev bandor dikarin bibin travmaya veguhêzbar. Tiştê ku jê re travmaya veguhêzbar tê gotin dikare bi nifşan re were veguheztin. Ev travma rewşek e ku dikare bandorê li karakterê mirovan û têgihîştina wan a ewlehiya jiyanê bike. Ji ber vê yekê, dikare bê gotin ku ev rewş bandorek civakî heye, ne ku bandorek takekesî.”

‘Cûdakarî fêrî zarokan tê kirin’

Fatoş Kaytan di nirxandina gotinên nefretê de di çarçoveya zarokan de diyar kir ku cudakarî û gotinên nefretê fêrî zarokan tên kirin û wiha pê de çû: “Zarok dema ku ji dayîk dibe, ji cudakariyê nizane; cudakarî tê fêrkirin. Zarok gava ku ji dayîk dibe, nizane Roman çi ye an jî tiştek din e; ev yek divê bê fêrkirin. Ji ber vê yekê, ez dikarim bêjim ku gotinên nefretê tiştek e ku tê fêrkirin. Ger gotinên nefretê ji hawîrdorê werin veguhestin, zarok dê fêr dibe. Paşê, ji ber nasnameya xwe rastî cudakariyê tên. Dibe ku ew jî fêm nekin ku li dijî wan cudakarî tê kirin, lê paşê, ev rewş dikare bibe sedema ku zarok di qonaxa pêşkeftina nasnameyê de wê hundirîn bike û têgihîştinek ‘Ez bêqîmet im’ dikare çêbibe. Li gel vê, performansa akademîk a zarok kêm dibe, ew ji çewisandina hevalan re xeternak dibin, vekişîna civakî dest pê dike. Di salên paşîn de, meyla veşartina nasnameya xwe (veşartina nasnameyê) dikare bipêş bikeve. Di demek dirêj de, ev dikare bibe sedema kêmbûna xwebaweriyê, travmayê û bêewlehiya civakî. Ji bo başbûna ji travmaya demdirêj, dibe ku terapiya demdirêj hewce bike. Bi kurtasî: gotinên nefretê dikarin werin fêrkirin û veguheztin; dêûbav, mamoste û mezin divê gotinên wiha li ber zarokan dubare nekin. Bi gotineke din, ger ku em wan fêrî wan nekin, zarok dê nizanibin ka gotinên nefretê çi ne û ji ber vê yekê dê wê neceribînin.”

‘Medya gotinên nefretê ji nû ve çêdike’

Fatoş Kaytan diyar kir ku sedema ji nû ve hilberandin û belavkirina gotinên nefretê di medyayê de polîtîkaya bêcezatiyê ye û wiha berdewam kir: “Medya platformek e ku her tişt pir zû belav dibe û her tişt pir zû xuya dibe. Her wiha avantaj û dezavantajên wê yên mezin jî hene. Amûrên ragihandinê yên dîjîtal belavkirina pir zû gengaz dikin; ji ber vê yekê, qirêjiya agahdariyê û dezenformasyon pir belav dibin. Ew di heman demê de dibe sedem ku mirov li ser tiştên ku dibe ku di jiyana normal de qet li ser neaxivin biaxivin û wan belav bikin. Ev platform dihêlin ku kes bi rêya hesabên anonîm gotinên nefretê belav bikin. Dezawantajek din a platformên dîjîtal algorîtma ne. Algorîtma bi berdewamî naveroka ku hêrsê gur dike nîşan didin. Ji ber ku naverok bi têra xwe nayê şopandin, gotinên nefretê bi lez belav dibin û normalîze dibin. Dema ku şîroveyek li ser platformek dîjîtal dest pê dike, yên din cesaret digirin û reaksiyonek zincîrî ya nefretê çêdikin. Di vê wateyê de, mekanîzmayên çavdêrî û gilîkirinê yên bi bandor hewce ne; lê belê, em dibînin ku ev niha bi têra xwe naxebite. Mînak, min li vîdyoyek li ser Romanan ji hêla kesekî ku xwe wekî psîkologek li ser medyaya civakî dide nasîn temaşe kir û şîroveyên nefretê yên li binê wê û ev şîrove û ev celeb naverok mirovan cesaret dike. Ji aliyekî din ve, medyaya civakî di heman demê de derfetek bêhempa pêşkêş dike ku çîrokên dijber hilberîne û hevgirtinê ava bike. Ew ji bo parêzvaniyê jî bikêr e. Lê belê, bi îdeal, ev ne hewce ne û divê gotinên nefretê bixweber werin şopandin û rakirin.”

‘Pirsgirêkên li cihên jiyanê yên Romanan bi nasnameya wan a etnîkî ve tên girêdan’

Fatoş Kaytan diyar kir ku Roman komek ku demek dirêj e li Tirkiye û cîhanê rastî cudakarî û marjînalîzekirinê tê ne û ji ber vê yekê wan ji bo xwe dîwarek ewlehiyê ava kiriye. Fatoş wiha got: “Em dikarin cudakariyê pir bi zelalî di perwerde, xanî, tenduristî û kar de bibînin. Ez ji ezmûn û ezmûna xwe ya kar (Komeleya Lêkolînên Bîranîna Roman) diaxivim. Di bin cudakariyê de pêşdarazî û stereotîpên dîrokî hene: girêdana Romanan bi sûc re, krîmînalîzekirina wan; ji ber ku newekheviyên çînî bi nasnameya etnîkî ve têne girêdan, pirsgirêkên li cihên jiyanê yên Romanan bi nasnameya wan a etnîkî ve têne girêdan. Wek mînak, Roma pir caran bi 'şahî' û diziyê ve têne girêdan. Vîdyoyên li ser YouTube û platformên din ên wekî 'em ketin taxên herî xeternak' taxên Roman hedef digirin. Tenê yek sedem heye ku ew tax wekî negihîştî tê hesibandin; ew jî ji ber mekanîzmaya parastinê ya Romanan e. Ji ber helwesta berdewam a biçûkxistinê ya li hember Romanan û rastiya ku kesên derkirî bi berdewamî li wan dinhêrin, kes nikare bikeve wan taxan. Ji bo kesên derkirî, em tenê wekî komek tên dîtin ku dikarin werin ziyaretkirin û çavdêrîkirin. Ketina taxê tê wateya binpêkirina nepenîtiyê. Parvekirina rûyên zarokan û pêvajoyên razîbûnê pir caran tên paşguhkirin. Ev naverok nêzîkatiyek gur dike ku Romanan vediguherîne tiştên çavdêrîkirin û şahiyê. Wekî din, nebûna têkiliyê heye; di vê wateyê de, taxên Romanan nayên dîtin.

‘Divê mekanîzmayek çavdêriyê hebe’

Fatoş Kaytan ku jineke Roman e jî, diyar kir ku ew nekariye li dijî nêzîkatiyên cudakar û marjînalîzeker, li gorî ezmûnên xwe yên kesane yên bi vî rengî tevgerê, çareyekê bigere. Fatoş Kaytan, bal kişand ser girîngiya avakirina saziyên çavdêriyê û wiha bidawî kir: “Ji ber taxa ku malbata min lê dijî, ez rastî pêşdarazî û gotinên nefretê yên mirovan hatim. Me bi mînaka Selendiyê dît ku gotinên nefretê dikarin bibin tundî. Gelê Roman yek ji komên herî zêde rastî gotinên nefretê tên in û heya ku bêcezatî berdewam bike, ev axaftin dê berdewam bike. Xwesteka me ya herî mezin ew e ku em pêşî li helwestên weha bigirin û di zûtirîn demê de biqedînin; divê ji bo gotinên nefretê ceza hebin û divê medyaya civakî were şopandin.”