زنان کارگر در دل تاریخ عثمانی؛ از فراموشی تا مبارزه
از قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم، زنان کارگر در برابر دستمزد پایین و شرایط سخت کاری مقاومت کردند؛ با اعتصاب و اعتراض برای حقوق خود جنگیدند و میراثی از مبارزه بر جای گذاشتند که هنوز ادامه دارد.
مرکز خبر- در تاریخ جهان، مسئله کار و حقوق زنان از گذشتههای دور تا امروز همچنان موضوعی زنده و مهم است. بحثهایی مانند دستمزد برابر، کار بدون امنیت شغلی و کارِ پنهان، باعث شده بازگشت به تاریخ فقط یادآوری گذشته نباشد، بلکه راهی برای فهم امروز هم باشد.
در شکلگیری روز جهانی کارگر (اول ماه مه)، نقش مبارزات کارگران زن بسیار پررنگ است. زنانی که در فرآیند تولید حضور داشتند، تاریخ خود را نیز نوشتند. تجربه کارگران زن از دوران عثمانی تا امروز، که اغلب نادیده گرفته شده، سرنخهای مهمی برای درک مبارزات امروز به دست میدهد. دنبال کردن رد پای تاریخی کار زنان، هم گذشته را روشن میکند و هم ریشههای مبارزه امروز را نشان میدهد.
تعداد کارگران زن بیش از تصور است
در تاریخنگاری کار زنان، آنها کمتر به عنوان سوژه اصلی دیده شدهاند، اما برخی اسناد وضعیتشان را روشن میکند. در دهه ۱۹۹۰ و با رشد تاریخنگاری فمینیستی، اطلاعات بیشتری از زندگی کارگران زن به دست آمد. بر اساس اسناد، در سال ۱۹۰۸ در قلمرو عثمانی از ۲۵۰ هزار کارگر صنعتی، حدود ۷۵ هزار نفر زن بودند. این آمار شامل بسیاری از مشاغل زنانه مثل رختشویی، خدمتکاری، آشپزی، بستهبندی، کار فروشگاهی و خیاطی نمیشود. زنان در صنایع ابریشم، نساجی و مواد غذایی نیز فعال بودند و به دلیل دستمزد پایینترشان، احتمالاً تعداد واقعی آنها بیشتر از آمار رسمی بوده است.
مبارزه زنان، راهگشای تاریخ
کارفرمایان اغلب زنان را ترجیح میدادند؛ چون با دستمزد کمتر کار میکردند و مطیعتر تلقی میشدند. در قرن نوزدهم، زنان جوان از روستاها برای کار در نساجی جمعآوری میشدند. بسیاری از آنها، بهویژه زنان یونانی، بهصورت فصلی کار میکردند و پس از پایان فصل به روستا برمیگشتند.
زنان در کارگاههای ساده، از طلوع تا غروب (۱۴ تا ۱۵ ساعت) پشت دار قالی کار میکردند و دستمزدی بسیار ناچیز میگرفتند. در بورسا، مرکز مهم ابریشم، زنان مسلمان و غیرمسلمان هر دو در تولید حضور داشتند. در سلانیک و کاوالا نیز که مراکز مهم تنباکو بودند، وضعیت مشابهی وجود داشت. این کارها نیاز به دقت و صبر داشت، به همین دلیل به زنان سپرده میشد، اما دستمزدشان بسیار پایین بود.
با این حال، مقاومت همین زنان، پایه بسیاری از مبارزات کارگری امروز را شکل داده است.
ماشینشکنها – ۱۸۳۹
در سال ۱۸۳۹ در پلیونه و ۱۸۵۱ در ساماکوف، زنان کارگر نساجی نگران از دست دادن شغلشان به دلیل ورود ماشینها، با ابزارهایی مثل بیل و تبر به ماشینها حمله کردند. پس از وعده مقامات مبنی بر توقف استفاده از ماشینها، اعتراضها پایان یافت. این حرکت به «ماشینشکنی» معروف شد و نشاندهنده تلاش کارگران برای حفظ معیشتشان بود.
نخستین اعتراض جمعی زنان – ۱۸۶۷
در سال ۱۸۶۷ در استانبول، زنان قالیباف که دستمزد خود را نگرفته بودند، برای نخستین بار بهصورت جمعی اعتراض کردند. روزنامه «The Levant Herald» نوشت که آنها بارها درخواست پرداخت کرده بودند، اما وقتی پاسخی نگرفتند، اعتراضشان شدت گرفت و در نهایت با دخالت نیروها پراکنده شدند.
اعتصاب کشتیسازی و «واحدهای حنوم» – ۱۸۷۳
در اعتصابی که از ۱۸۷۳ در کشتیسازی کاسیمپاشا آغاز شد و چهار سال ادامه یافت، زنان خانواده کارگران با نام «واحدهای حنوم» نقش فعالی داشتند. وقتی حقوق ماهها پرداخت نشد و فقط بخشی از آن داده شد، زنان در برابر درِ کارخانه برای جلوگیری از اعتصابشکنها نگهبانی دادند. در اعتصاب تراموا نیز با دراز کشیدن روی ریلها حرکت را متوقف کردند.
اعتصاب فِشانِه – ۱۸۷۶
در فشانِه، ۵۰ زن کارگر که بیشترشان یونانی و ارمنی بودند، برای گرفتن حقوقشان به باب عالی راهپیمایی کردند و به صدر اعظم شکایت بردند. این یکی از نخستین نمونههای مراجعه مستقیم زنان کارگر به قدرت سیاسی بود.
اعتصاب تنباکوی کاوالا – ۱۹۰۵
در کاوالا، حدود ۱۵ هزار کارگر در صنعت تنباکو کار میکردند که نیمی از آنها زن بودند. در مارس ۱۹۰۵، کارگران در اعتراض به اخراجها اعتصاب کردند. درگیریها شدت گرفت و پس از ساعتها کنترل شد. این رویداد باعث شد زنان بیشتر علیه محرومیت از حضور در اتحادیهها اعتراض کنند.
اعتصاب تنباکوی جیباللی – ۱۹۰۶
در کارخانه ریجی جیباللی، کار مردان و زنان جدا بود؛ مردان تولید میکردند و زنان بستهبندی. با پرداخت نشدن حقوق، کارگران در ۱۹۰۴ اعتصاب کردند و به سمت مدیریت در گالاتا راهپیمایی کردند. بخشی از آنها زن بودند. اگرچه برخی مطالبات پذیرفته شد، اما کارگران پیشرو، از جمله زنان، اخراج شدند.
شورش نان سیواس – ۱۹۰۸
در سیواس، زنان به دلیل کمبود مواد غذایی و شرایط سخت، در سال ۱۹۰۸ اعتراض کردند. حدود ۵۰ زن آغازگر بودند و اعتراض خیلی سریع گسترده شد. مردم به ساختمان حکومت و انبارها حمله کردند. چند نفر بازداشت شدند، اما این حرکت به عنوان یکی از نخستین اعتراضهای رهبریشده توسط زنان ثبت شد.
غارت شانه اوشاک – ۱۹۰۸
در اوشاک، ورود یک شرکت خارجی و مکانیزه شدن تولید قالی باعث بیکاری زنان و کاهش دستمزدها شد. حدود ۱۵۰۰ نفر، بیشتر زن و کودک، در بازار تجمع کردند و اعتراض کردند. پس از چند روز، مدیر برکنار شد و تولید برای مدتی متوقف ماند.
اعتصاب ابریشم بورسا – ۱۹۱۰ (نخستین اعتصاب زنان)
زنان کارگر صنعت ابریشم بورسا با وجود کار ۱۵ تا ۱۶ ساعته، دستمزد بسیار کمی میگرفتند. پس از وخامت شرایط، ابتدا در مناطق اطراف و سپس در آگوست ۱۹۱۰ در بورسا دست به اعتصاب زدند. خواسته آنها افزایش دستمزد و کاهش ساعات کار بود. با رد شدن مطالبات، حدود ۳۰۰۰ زن اعتصاب کردند. این حرکت به عنوان نخستین اعتصاب زنان در تاریخ عثمانی شناخته میشود.
اعتصاب کارمندان بانک – ۱۹۱۹
در سال ۱۹۱۹ در استانبول، کارمندان بانک برای افزایش حقوق و شرایط بهتر اعتصاب کردند. حضور زنان مسلمان در این اعتصاب نکتهای مهم و بیسابقه بود. با وجود فشارها، زنان از خواستههای خود عقبنشینی نکردند.