RABIYA XARÎS

Cezayîr – Lêkolînên zayendî û wêjeya hevdem destnîşan dikin ku roman li şûna raporên hiqûqî yên bi hejmar, kûrahiya lêçûna mirovî, jiyana rojane, windakirina ewlehiyê û metirsiyên koçberiyê yên li ser jin û zarokan eşkere dikin. Berhemên wêjeyî yên Erebî û Efrîkî behsa koçberiyê dikin û balê dikişînin ser metirsiyên rojane yên jin û zarokan, li kampên bêewle û bêronahî.

Bandorên van şert û mercan tenê li sînorê tirsê bi tundî yan destdirêjiyê namînin, heta hûrgiliyên jiyana rojane jî dirêj dibin.

Çîrokên koçberiya bi darê zorê

Li pêşiya wan berhemên ku qeyranên koçberî û penaberiyê ji nêrînek mirovî ve girtine dest, roman û berhemên wêjeyî yên nivîskarên ji parzemîna Efrîkayê û cîhana Erebî derdikevin pêş. Di nav wan de romana "Nîv Rojeke Zer" a nivîskara Nîjeryayî Şîmamanda Ngozî Adîtçî heye. Ev roman, behsa bandorên şerê navxweyî yê Nîjeryayê li ser jiyana kesayetiyan dike û ew tirs, windakirin û tevliheviya ku pê re hatine.

Nivîskara Ruandayî Klementîn Wamariya di pirtûka "Keça bi morîk ku keniya " de, vegotinek ji ezmûna koçberiya xwe ya wek zarokek bi birayê xwe yê mezin re li heft welatên Efrîkî pêşkêş dike. Ev jî, metirsiyên rêwîtiyê, ezmûna penaberiyê û bandorên ku li pey xwe di jiyana wê de hiştine, tîne bîra mirov.

Her wiha nivîskar Nadîn Gordîmera ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirtiye di berhemên xwe de, di nav de "Îro çêtir e ji sibê re" mijarên diaspora (belavbûn), penaberiya siyasî û rola jinê di parastina malbatê de aniye ziman. Di qada Erebî de nivîskara Sûrî Semir Yezbek di romana xwe ya "El-Meşşa" û pirtûka xwe ya belgekirinê "Deriyên Axê Bê" de behsa ezmûnên şer û koçberiyê û bandorên wan ên li ser jinan dike. Mîral El-Tehawî ya Misrî jî di "Brooklyn Heights" û "Rojên Rojahiya Tavê de" çavdêriya ezmûnên jinên koçber û penaber dike ku bi xizanî, tirs, paşguhkirin û bêewlehiyê ve girêdayî ne.

Ya Filîstînî Seher Xelîfe jî di berhemên xwe yên romanî de, bi taybetî "Bab El-Saha" (Deriyê Meydanê), dîroka rojane ya jinê di bin dagirkerî û dorpêçê de tîne ziman û rola jinan di rûbirûbûna şert û mercên dijwar û avakirina şêwazên berxwedana rojane de diyar dike. Ev çîrokên wêjeyî bi agahdariyên mirovî yên derbarê koçberiyê re dighên hevdu. Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî destnîşan dike ku jin û keç nêzîkî ji sedî 50 ji penaber û koçberên navxweyî û bêwelat pêk tînin. Di heman demê de Komîseriyê hişyarî da ser wan metirsiyên ku bi milyonan jin û keç ji ber tundiya li ser bingeha zayendî rûbirûyê wan dibin.

Şokên zaroktiyê yên jibîrkirî

Bandorên koçberiyê ne tenê bi jinan sînorkirî ne, ew heta zarokan diçin. Ew zarokên ku rûbirûyê bandorên şer, windakirina ewlehiyê û qutbûna ji perwerdehiyê dibin, ji bilî zextên derûnî û civakî yên ku bi ezmûnên koçberiyê re tên.

Berhemên wêjeyî yên derbarê aloziyên li Rojhilata Navîn, Efganistan û Sûriyê de behsa bandorên revîna ji şer ên li ser zarokan dikin. Bi nîşandana tirs, aloziyên derûnî û hestên windakirina ewlehiyê, ligel şert û mercên jiyanê yên dijwar ku zarok di kampên koçberî û penaberiyê de dijîn.

Di romana "El-Meşşa" ya Semir Yezbek de, nivîskar ezmûna zaroka bi navê "Rîma" û tiştê ku ew ji aloziyên derûnî di çarçoveya şer û dorpêçê de dikşîne, pêşkêş dike. Berhemên din jî pirsgirêka hilgirtina berpirsyariyên ji temenê xwe mezintir ji aliyê zarokan ve tînin holê. Ev yek encama windakirina dêûbav an têkçûna rewşên aborî û civakî ye û ew tiştê ku dikare ji ber wê derkeve wekî devjêberdana xwendinê û tevlêbûna li karên giran û neewle.

Di vê çarçoveyê de daneyên Rêxistina Zarokan a Neteweyên Yekbûyî (UNICEF) destnîşan dikin ku hejmara zarokên ku bi zorê ji ber alozî û tundiyê hatine koçberkirin gihîştiye 36.5 milyon zarokî. Di nav wan de 13.7 milyon zarokên penaber û daxwazkarên penaberiyê ne û nêzîkî 22.8 milyon zarokên koçberên navxweyî ne.

Klementîn Wamariya di pirtûka "Keça bi morîk ku keniya" de jî bandorên derûnî yên ku dişopînin rizgarbûyên ji ezmûna penaberiya koçberiyê tîne bîra mirov û ka ew ezmûn çi bandorê di têkiliya wan bi xwe re û bi civakên ku paşê tê de dijîn de dihêle.

Veguhastina şahidiyan a ji bo tawanbarkirinan

Rola wêjeyê û lêkolînên sosyolojiyê ji tenê pênasekirina êşê derbas dibe û dighîje parastina bîra mirovî. Belgekirina wan ezmûnên ku dibe ku di gihandina ku balê dikişîne ser operasyonên leşkerî, tevgerên siyasî û peymanan de winda bibin.

Şahidiyên jin û rizgarbûyan di vê çarçoveyê de girîngiyeke taybet bi dest dixin, ji ber ku ew hûrgiliyên tundî, koçberî û jiyana rojane di dema şer de digihînin û amûrekê peyda dikin ku aliyên mafnasiyê dikarin di belgekirina binpêkirinan de pişta xwe bispêrin.

Di nav van hewildanan de Dezgeha Jinan a Neteweyên Yekbûyî û Komîseriya Penaberan derdikevin pêş. Ligel "Înîsiyatîfa Stratîjiyê ji bo Jinên Qiraxa Efrîkayê" (Tora Sayha) ku ji bo xurtkirina amadebûna jinan û dengê wan di mijarên aştî, ewlehî û rûbirûbûna tundiya li ser bingeha zayendî de dixebite. Ji bilî hewldanên Mîsyona Navneteweyî ya Serbixwe ya Neteweyên Yekbûyî ya Ji Bo Vedîtina Rastiyan li Sûdanê ya di belgekirina binpêkirinan de.

Ev hewldan girîngiya hiştina ezmûnên jin û rizgarbûyan li qeyda mafnasiyê amade eşkere dikin. Kêmnekirina bandorên şer di hejmarên qurbaniyan an nexşeyên operasyonên leşkerî de, her wiha nêrîna li ser wan bandorên civakî, derûnî û mirovî yên ku alozî li pey xwe dihêle.

Ev nêzîkatî bi tezên lêkolînera Laura Sjoberg re di lêkolînên xwe yên li ser zayend û şeran de dighîje hev. Ew ên ku behsa têkiliya di navbera şer û binpêkirinên li ser bingeha zayendî de dikin û rexnekirina wan nêzîkatiyan ku bi van binpêkirinan re wekî bandorên kêlekî yên aloziyê re tevdigerin.

Ev nêrîn xwe dispêre lêkolîn û nêzîkatiyên lêkolînê yên ku ji aliyê saziyên pispor ve hatine derxistin, di nav de Navenda Lêkolînên Zayend, Aştî û Ewlehiyê ya Zanîngeha "Monash" û lêkolînên Enstîtuya Pêşketinê ya Zanîngeha "Sussex" hene ku li ser mijarên zayend, aştî, ewlehî û bandorên aloziyan lêkolînan dikin.

Ji vî aliyî ve avakirina aştiyê ne tenê bi sekinandina şer sînorkirî ye. Ew hewceyî çareserkirina bandorên civakî û sazûmanî yên ku şer li pey xwe hiştî ye û tevlîkirina jinan di amadekirina siyaset û biryarên têkildarî qonaxa piştî aloziyê de.

Ev yek amadebûna jinan di amadekirina yasa, destûr û rêvebirina çavkaniyên aborî de dihewîne, bi armanca misogerkirina girtina pêdiviyên civakê û qadên xizmeta giştî û lênêrînê li ber çavan. Tevî xurtkirina rola rêxistin û komîteyên jinên herêmî ya di rêvebirina qadên civakî, kampên koçberiyê, çavdêrîkirina binpêkirinan, parastina zarokan û belavkirina alîkariyan de.

Di navbera romana ku hûrgiliyên ezmûna mirovî diparêze de, şahidiya ku beşdarî belgekirina binpêkirinan dibe û lêkolînên ku hewl didin avaniyên hilberîner ên şer şîrove bikin, nêzîkatiyek çêdibe ku ji nêrîna li ser jin û zarokan wekî tenê qurbaniyên aloziyan derbas dibe. Ji ber vê yekê diyarkirina ezmûnên wan û tevlêkirina jinan di pêvajoyên çêkirina biryaran û avakirina aştiyê de, deriyê li pêşiya danûstandina bi bandorên şer re wekî pirsgirêkeke mafnasiyê û civakî ya dirêjkirî vedike, ne ku tenê encamek demkî ya aloziyeke çekdarî be.