SARYA DENÎZ

Navenda Nûçeyan – Her çiqas şer li gelek deverên cîhanê berdewam dikin jî bi milyonan kes di bin gefa birçîbûn, xizanî û koçberiyê de ji bo jiyanê têdikoşin. Krîzên aborî yên cîhanî yên ku xerabtir dibin, newekheviya dahatê û şert û mercên xebatê yên nebaş jiyana kesên ku bi hev re dijîn dijwartir dikin.

Li aliyekî bajarên ku ji ber şer wêran bûne û jiyanên wan hatine hilweşandin hene; li aliyê din, têkoşîna nedîtî ya bi milyonan kesan heye ku ji bo keda xwe bi awayekî adil nayên tezmînkirin. Ev hemû di rastiyê de aliyên cuda yên heman pergalê eşkere dike.

Ev wêne wek bîranînek ji rastiyekê re xizmet dike ku di tevahiya dîrokê de neguheriye. Dema ku karker, hewl didin ku di şert û mercên herî dijwar de berdewam bikin, daxwazên wan ên ji bo mafan pir caran tên tepeserkirin, paşguhkirin, an jî bi tundiyê re rûbirû dimînin. Lê dîsa jî tevî van hemû tepeserkirinan, berxwedan û têkoşîna karkeran di nava hêzên civakî yên herî bi hêz de ne, ne tenê di demên berê de lê di dema niha de jî.

Ji ber vê 1’ê Gulanê weke yek ji rojên herî sembolîk di dîroka têkoşînê de, ne tenê bîranînek e, di heman demê de dengek kolektîf e ku li dijî şer, xizanî û îstîsmarê radibe.

2 hezar û 525 karkeran jiyana xwe winda kirin

Li Tirkiyeyê, hikûmet polîtîkayên xwe yên ku mirovan teşwîq dike ku ji du xerabiyan kêmtir qebûl bikin didomîne, di heman demê de li cihê kar şert û mercên li ser bingeha bêewlehiya kar, karê bêqeyd û şert û mercên mîna koletiyê ferz dike. Her çendî dirûşma "Êdî bes e" li kolanan deng vedide jî, mirov dev ji têkoşîna xwe ya ji bo mafên xwe bernadin, tevî ku wek "koleyên roja îroyîn" têne dermankirin.

Raporên ji Konseya Tenduristiya Kar û Ewlehiyê rastiya tiştê ku li Tirkiyeyê diqewime bi zelalî eşkere dikin. Di sala 2025’an de, 2 hezar û 105 karkeran di qezayên kar de jiyana xwe ji dest dan, di nav de 138 jin û 94 zarok. Di sê mehên pêşîn ên sala 2026’an de 420 karker mirin, di nav de 25 jin.

Karkirina zarokan

Di demên dawî de, karkirina zarokan bûye yek ji mijarên herî zêde nîqaşkirî li welêt. Karkirina zarokên 5 salî li deverên pîşesaziyê hatiye belgekirin û daneyên ku serdema di navbera 2013 û 2026’an de vedihewîne hatine berhevkirin. Li gorî raporê di vê heyamê de herî kêm 852 zarok mirine.

Hejmara herî zêde ya mirina ji ber karkirina zarokan li bajarê Rihayê hatiye tomarkirin ku li wir 122 zarokên mirî keç û 730 kur bûn. Ji sadî 52 zarok di qada çandiniyê de, ji sadî 13 di xebatên avakirin û rê de, ji sadî 8 di qada xanûberiyê de, ji sadî 7 di pîşesaziya metal de û ji sadî 3 di qada xwarinê de dixebitin.

Di raporê de her wiha hat destnîşankirin ku li gorî komên temenî, 291 ji miriyan di navbera 5 û 14 salî de bûn.

Hewldanên tepeserkirina daxwazên mafan

Her çendî daneyên fermî û raporên meydanî xizaniya li Tirkiyeyê zêde dikin jî, ew rastiyek dijwartir di jiyana çîna karker de jî eşkere dikin: binpêkirinên mafan, nedayîna mûçeyan û ji kar derxistin.

Ji ber ku karê jinan hatiye paşguhkirin û nayê naskirin, welat neheqî û krîzek aborî ya kûr dijî, jin bi awayekî nehevseng ji xizaniyê bandor dibin.

Karker îdîa dikin ku "çareserî di parastina daxwazên bingehîn de ye." Îro, karker li seranserê Tirkiyeyê dadikevin kolanan da ku mafên xwe bixwazin. Her çend hewl tê dayîn ku ev dengên rewa bi destwerdana polîsan werin tepeserkirin jî, nûnerên karkeran yek bi yek têne girtin, binçavkirin û heta cezakirin. Mafê karkeran ê daxwaza mafên xwe bûye mijara dozgeriyê.

Bingeha 1’ê Gulanê

Di vê çarçoveyê de, girîng e ku em kok û rehên 1’ê Gulanê bi bîr bînin û dibe ku ji nû ve li ser tiştên ku dîrok îro ji me re dibêje bisekinin. 1’ê Gulanê bi giranî wek beşek ji têkoşîna ji bo rojek xebatê ya kurttir derket holê, ku daxwazek girîng ji bo karkeran e.

Di sedsala 19’an de, karker heta 18 saetan di rojê de dixebitin ji bo mûçeyên ku bi zorê têra xwe debara xwe dikin. Ew bê mafên civakî bûn, pir caran di kulubeyên li nêzî kargehan de dijiyan û temenê wan ê navînî ji 40 salan zêdetir nebû.

Di 21’ê Nîsana 1856’an de, karkerên înşaetê yên Avusturalya li Victoria wek beşek ji tevgera ku daxwaza rojek xebatê ya 8 seatan dikir, dest bi greveke girseyî kirin. Vê çalakiyê paşê karkerên li Dewletên Yekbûyî îlham da ku grevên xwe yên yekem li dar bixin. Bi hezaran karker dest bi grevê kirin, ku bi bûyerên wek Doza Haymarket têne zanîn gihîştin lûtkeyê, ku bû sedema hilbijartina 1’ê Gulanê wek Roja Karkerên Navneteweyî.

Destpêka serhildanan

Di 1’ê Gulana 1886’an de, li Qada Haymarket a Chicagoyê mîtîngek karkeran hate lidarxistin. Ev mîtîng her wiha ji ber serkeftina sendîkayê ya sê hefte berê li Chicagoyê pêk hat. Karkerên li kargeheke amûrên çandiniyê li dijî şert û mercên xebata xwe protesto kirin û niyeta xwe ya grevê ragihandin, ku di encamê de bi girseyî ji kar hatin derxistin. Ji koçberên ku li derveyî kargehê li bendê bûn tê payîn ku ji bo 800 heta 1000 pozîsyonên vala serlêdan bikin.

Bi saya kampanyayek ku ji hêla Rojnameya Karkeran ve hate rêvebirin, tenê 300 karkerên nû serlêdana kargehê kirin, ku ev serkeftinek girîng bû. Piştî vê yekê, Chicagoyê grevek dît ku çend rojan dom kir.

Bombebarana li ser karkeran

Heta 3’ê Gulanê, polîsan hewl da ku karkeran belav bike, di encamê de çend kes mirin. Lêbelê, karker kolan neterikandin li şûna wê ber bi Meydana Haymarket ve meşiyan da ku xwepêşandana xwe bidomînin. Di 4’ê Gulanê de, êrîşeke bombeyî li ser karkerên ku li meydanê kom bûbûn kir hedef, 12 kes di nav de du polîs, hatin kuştin.

Piştî vê yekê, polîsan gule li ser girseyê reşandin, herî kêm 4 sivîl û 7 polîs kuştin û 115 sivîl û 60 polîs birîndar kirin. Piştî van bûyeran, bi sedan rêberên karkeran hatin girtin û 4 ji wan piştî darizandinek neheq hatin îdamkirin. Di 5’ê Gulanê de dîsa li ser grevkaran gule hatin reşandin, di encamê de 7 kes, di nav de zarokek jî, hatin kuştin. 1’ê Gulanê bû yek ji dîrokên herî girîng ji bo tevgera navneteweyî ya karkeran.

Enternasyonala duyemîn û danezana boneyê

Bi pêşniyara nûnerê karkerên Fransî di Enternasyonala Duyemîn de, 1’ê Gulanê wek roja yekîtî, hevgirtin û têkoşînê ya çîna karkeran hate ragihandin. Di 1’ê Gulana 1890’an de karkerên li Dewletên Yekbûyî û gelek welatên Ewropî bersiva vê bangê dan. Li Şîlî û Perûyê jî xwepêşandan hatin lidarxistin. Di Kongreya Enternasyonala Duyemîn a 1891’an de, 1’ê Gulanê bi fermî wek bûyerek salane hate pejirandin.

Cejna 1’ê Gulanê li Împeratoriya Osmanî û Tirkiyeyê

Di serdema Osmaniyan de, Ermeniyan di salên 1860”î de dest bi pîrozkirina Cejna 1”ê Gulanê kirin û piştî sala 1886’an berfirehtir bû. Bi zêdebûna beşdarbûnê re, pîrozbahî li herêmên wek Botanya, Kilîkya û Ermenistana Rojava belav bû û bû bûyerek girîng a civakî.

Karkeran jî roj hembêz kirin û pîrozbahî li dar xistin. Di sala 1923”an de, karkerên titûnê, karkerên kargehê, karkerên rêhesinê, nanpêj û karkerên tramvayê, telefonê, tunelê û gazê li Stenbolê Cejna 1’ê Gulanê li kolanan pîroz kirin.

Di sala 1976’an de, tevgera karker û tevgera ciwanan hêzên xwe kirin yek. 50 sal piştî sala 1923’an, Cejna 1’ê Gulanê li Qada Taksîmê ya Stenbolê bi kombûnek mezin a giştî hate pîrozkirin. Pîrozbahiya Cejna 1’ê Gulanê ya 1976’an ku ji hêla Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger (DİSK) ve hate organîzekirin, destpêka pîrozbahiyên giştî yên berfireh ên vê bûyerê li Tirkiyeyê nîşan da.

Lekeyekî reş

1’ê Gulana 1977’an, qet ji bîra Tirkiyeyê naçe. Nêzî 500 hezar karker beşdarî mîtînga 1’ê Gulanê bûn ku ji hêla Konfederasyona Sendîkayên Karkerên Şoreşger (DİSK) ve li Meydana Taksîmê hate lidarxistin. Dema ku serokê konfederasyonê, Kemal Turkler, nêzî dawiya axaftina xwe bû, dengê çekan bilind bû, tam di wê gavê de ku girse hê jî diherikî meydanê.

Gule li ser girseyê hatin reşandin û wesayîdên zirxî yên polîsan ber bi girseyê ve çûn. Yên ku hewl didan birevin li ser çiyayê Kazanciyê jî hatin gulebarankirin û her çendî ji hêla wesayîdên zirxî ve hatin pelçiqandin an jî li ser hev ketin jî mirovan berdewam kirin hewl dan birevin.

Di encama bûyeran de 28 kes ji ber pelçiqandin an jî xeniqandinê, 5 kes ji ber gulebaranê û kesek di bin wesayîtên zirxî de mirin, her wiha nêzî 130 kesên din jî birîndar bûn. Di wê rojê de, ku di dîrokê de wek "Yek Gulana Xwînî" tê zanîn, 9 jin li çiyayê Kazanci hatin kuştin û berpirsiyarên komkujiyê nehatin darizandin. Ji wê rojê ve, pîrozkirina 1’ê Gulanê hatiye qedexekirin.

1’ê Gulana qedexekirî

Qedexe nehatin rêzgirtin. Di sala 1979’an de, tevî qedexeya derketina derve, serokê Partiya Karkerên Tirkiyeyê (TKP) Behce Buran, li Stenbolê derket kolanan û ligel nêzî hezar kesên din hate girtin. Di 6’ê Gulanê de, Buran û 330 endamên partiyê hatin binçavkirin.

Di sala 1980’an de, Konfederasyona Sendîkayên Şoreşger (DÎSK) li Mersînê mîtîngek li dar xist ku 50 hezar kes beşdar bûn. Cîgirê serokê konfederasyonê, Rıza Guven, di dema mîtîngê de hate girtin. Bi darbeya leşkerî ya 12’ê Îlonê re, qedexeyek nû li ser 1’ê Gulanê hate danîn.

Dev ji derketina kolanan bernedan

Çîna karkeran kolanan terk nekir. Di sala 1989’an de, kesên ku hewl dan bigihîjin Meydana Taksîmê rastî êrîşa polîsan hatin û di encamê de karkerê 17 salî yê bi navê Mehmet Akif Dalci hat kuştin.

Di sala 1990’î de, meclîsa giştî ya Konfederasyona Turk-İş biryar da ku 1’ê Gulanê pîroz bike. Konfederasyona Hak-Îş jî di dîroka xwe de cara yekem ev bûyer pîroz kir. Bi tedbîrên ewlehiyê yên zêde, di navbera polîs û komên ku hewl didan xwepêşandanê bikin de li gelek taxan pevçûn derketin. Di bûyerên Bangaltiyê de, xwendekara zanîngehê Gulay Begîren ji aliyê polîsan ve hate gulebarankirin û felç bû.

30 sal şûnda dîsa li Taksîmê

Meydana Taksîmê heta salvegera 30’emîn a xwepêşandanên xwînî yên 1’ê Gulanê girtî ma. Di sala 2007’an de, bi hezaran karker ber bi Taksîmê ve meşiyan, lê herêm bi tevahî hate dorpêçkirin. Bi sedan kes rastî şîdeta polîsan hatin û hatin girtin. Tevî vê yekê, bi sedan kes karîn astengiyan derbas bikin û di 1’ê Gulana 2007’an de bigihîjin meydanê, da ku kuştiyan bi bîr bînin.

Di salên 2008 û 2009’an de, tevî qedexe û şîdeta polîsan, karker dikaribûn bigihîjin Meydana Taksîmê û daxwazên xwe bînin ziman.

Ragihandina cejneke giştî

Di 22’ê Nîsana 2009’an de, Parlamentoya Tirkiyeyê qanûnek derxist ku 1’ê Gulanê bi navê "Roja Ked û Hevgirtinê" wek cejneke giştî îlan kir. Tevî girtina bi sedan kesan, zêdetirî 5 hezar kesan ev bûyer li Meydana Taksîmê pîroz kirin.

Di sala 2010’an de, 32 sal şûnda Meydana Taksîmê ji bo pîrozbahiyan ji nû ve hate vekirin û zêdetirî 200 hezarkes beşdarî xwepêşandaneke mezin bûn.

Qedexeyeke nû li ser Taksîmê

Sala 2013 saleke tundiya dewletê ya zêde bû. Tenê 27 roj beriya xwepêşandanên Parka Gezî, hikûmetê di 1’ê Gulanê de bi hinceta "projeya rêkxistina peyayan" û tedbîrên ewlehiyê Qada Taksîmê girt. Karkeran hewl dan ku bigihîjin qadê ku ev yek bû sedema pevçûnên bi polîsan re.

Di sala 2014’an de, hikûmetê ragihand ku ew ê destûrê nede tu xwepêşandanan, hemû riyên ku diçin Taksîmê girtin. 39 hezar polîs li Stenbolê hatin bicihkirin, rewşa awarte hat ragihandin û 300 kes hatin girtin.

Di sala 2015’an de, rewş wek xaleke werçerxê di bikaranîna mafên demokratîk de hat binavkirin. Piştî hewldana darbeyê ya 15’ê Tîrmehê, qedexeyên fiîlî di qanûnê de hatin bicîhkirin. Qada Taksîmê ji bo karker, kesayetên muxalefetê, Kurdan, jinan û ciwanan hat girtin. Tevî van qedexeyan, karker têkoşîna xwe didomînin.

Dengê karkeran bilindtir dibe

Yekê Gulanê êdî ne tenê rojek ji bo bîranîna êş û destkeftiyan e; ew bûye yek ji sembolên herî bihêz ên têkoşîna berdewam a li dijî newekhevî, îstismar û polîtîkayên zordar.

Di demekê de ku mafên ku bi qurbaniyên dîrokî hatine bidestxistin careke din di bin gefê de ne, hevgirtin û têkoşîna kolektîf a karkeran ji her demê girîngtir e. Tew di nav şer, krîzên aborî û xizaniyê de jî, dengê karkeran bêdeng nabe; berevajî vê, ew xurttir û bilindtir dibe.