RANIYA ABDULLAH

Yemen – Rojnamevanên li Yemenê bi yek ji serdemên herî xeternak û hovane yên dîroka xwe re rûbirû ne, ku rojnamevanî bûye rewşeke bi xeter, bi gefên kuştin, revandin, tacîza sîstematîk û zordariyê re rûbirû dimîne.

Ajansa me şahidiyên rojnamegerên jin û pisporên medyayê li ser şert û mercên xebatê li Yemenê berhev kir.

Rojnamevan Salî El-Nebhanî li ser nebûna azadiya çapemeniyê li Yemenê axivî û destnîşan kir ku binpêkirinên herî berbiçav bi gefên ku rojnamevanan dorpêç dikin û nahêlin ew ji herêma xwe ya erdnîgarî derkevin dest pê dikin û gelek caran ji bo ronîkirina hinek mijaran rastî revandin û kuştinê tên.

Salî El-Nebhanî destnîşan kir ku rojnamevan nikarin xwe bi awayekî azad îfade bikin ji ber ku her gav alî hene ji ber peyama medyayê ya pêşkêş dikin zirarê dibînin loma bi xetera revandin an kuştinê re rûbirû ne. Salî El-Nebhanî wiha anî ziman: “Her wiha wan neçar kiriye ku yan ji bo pratîzekirina karê xwe bindestên hin saziyan bin an jî li malê rûnin û werin dûrxistin. Banga min ew e ku pêwîstî bi dabînkirina cîhekî bi ewle ji bo derbirînê û veguhestina rastiyê heye û parastina qanûnî divê hebe.”

Rojnamevan Sumaya El-Umranî bal kişand ser pirsgirêkên taybet ên ku jin di warê medyayê de bi wan re rûbirû dimînin û got: “Sînordarên li ser azadiya derbirînê astengiya herî mezin e. Li deverên ku di bin kontrola Hûsiyan de ne, rojnamevanên jin bi sînordarkirinên tevahî û mutleq li ser azadî û karê xwe re rûbirû dimînin. Di heman demê de, li deverên ku di bin kontrola hikûmeta ji aliyê navneteweyî ve tê naskirin, rayedar hewl didin rojnamevanên jin ber bi nîqaşkirina mijarên taybetî û pêşwextkirî ve bibin. Di heman demê de bi tevahî rê li ber wan digrin ku nêrînên xwe diyar bikin an jî binpêkirinên li dijî rojnamevanan li wan deveran tên kirin, şermezar bikin.”

Gelek binpêkirin li dijî derbirîna rojnamevaniyê hatin kirin

Karê rojnamevaniyê bi gelek xeteran dagirtî ye, di nav de tunekirina fizîkî û kuştin jî heye. Çavdêriya Azadiyên Medyayê di navbera salên 2015 û nîvê 2026’an de nêzî 2 hezar û 717 binpêkirinên ku rojnamevan û saziyên medyayê hedef digrin belge kir, di nav de 72 bûyerên kuştina rojnamevanan hebûn.

Çavdêriyê her wiha 422 bûyerên girtin û binçavkirinê yên ji hêla Hûsiyan ve hatine kirin belge kir, li gorî 118 bûyerên ku ji hêla hikûmeta navneteweyî û saziyên pê ve girêdayî ve hatine kirin. Niha, 10 rojnamevan girtî ne ku 9 ji wan ji hêla Hûsiyan ve tên girtin.

Endama Sendîkaya Rojnamevanên Yemenî, Fatima Mutahhar, piştrast kir ku mekanîzmayên ji bo hedefgirtina rojnamevanan li welat tên bikaranîn, niha di xala xwe ya herî xirab û xeternak a dîrokê de ne. Ev ji ber xwezaya sîstematîk a hedefgirtinê ye ku planeke bi zanebûn û pêşwext ji bo kuştin û tunekirina fizîkî nîşan dide, hawirdora giştî ji bo karê rojnamevaniyê pir xeternak û bê ewle dike.

Her wiha rewşa vê hedefgirtina xwînî nirxand û bal kişand ser çend bûyeran, bi taybetî kuştina hevkara xwe Reşa El-Herazî ku bi mayînek di wesayîda wê de hatibû danîn hat kuştin. Hevjînê wê, hevkarê wê Mehmûd El-Etmî, ji êrîşê rizgar bû. Her wiha behsa kuştina hevkarê xwe Saber El-Heyderî li paytexta demkî, Adenê, bi karanîna heman rêbaza sîstematîk kir. Îdia kir ku ev sûc ji tirsa sûcdaran ji dengên azad ên ku rastiyê radigihînin û bûyeran radigihînin derdikevin û hewldanek eşkere da ku dengên nerazî bêdeng bikin û tevahiya civaka heyî bitirsînin.

‘Sendîka zêdetir li ser çavdêrîkirin û belgekirina mehane û salane disekine’

Der barê rola Sendîkaya Rojnamevanan de, Fatima Mutahhar rave kir ku sendîka bi giranî li ser çavdêrîkirin û belgekirina mehane û salane ya birêkûpêk a sûcan disekine da ku pêşî li veşartina wan bigre û arşîvkirina wan misoger bike û wiha domand: “Ev maf û sûc bi demê re naqedin û bingeha qanûnî ji bo darizandina sûcdaran di pêşerojê de pêk tînin. Tevî ku carna hinek hevkar nerazîbûna xwe der barê girêdana sendîkayê bi tenê belgekirinê de diyar dikin. Sendîka her wiha piştgiriya qanûnî peyda dike, pêşveçûna dozan dişopîne û bi rayedarên ewlehî û dadweriyê re têkiliyek domdar didomîne.”

Xeter êdî bi rojnamevanên ku di warê xebatê de dixebitin ve sînordar nîn in, berfireh bûne û armancgirtina rasterast û sîstematîk a serokatiya sendîkayê jî di nav xwe de digrin. Fatima Mutahhar eşkere kir ku encumena sendîkayê di şert û mercên bê ewle de dixebite û endamên wê bi gefên berdewam re rûbirû ne. Daxwaza xwe ji rayedaran nû kir ku berpirsiyariyên xwe di warê dabînkirina parastinê, vekirina lêpirsînên cidî û anîna destpêker û sûcdaran de bigirin ser xwe. Dawî li siyaseta bêcezatiyê were anîn, ku hîn jî pirsgirêkeke mezin a navneteweyî û herêmî temsîl dike, nemaze li herêmên pevçûnê û welatên dîktatorî ku doz li dijî sûcdarên nenas têne vekirin û qurbanî ji çareya qanûnî bêpar in.

Çavdêrîkirin û belgekirin

Çavdêriya Azadiya Medyayê zehmetiyên cidî yên ku li Yemenê di belgekirina binpêkirinan de rûbirû dimînin eşkere kir û rave kir ku gelek êrîş ji ber tirsa qurbaniyan û malbatên wan ji gefên tolhildanê nayên ragihandin. Çavdêr her wiha ji ber rewşa ewlehiyê ya xirab û tirsa welatiyan ji girtinê di gihîştina şahidan û bidestxistina hûrguliyên rast de zehmetiyên girîng dikişînin.

Sekretera Çavdêriya Azadiya Medyayê, Buşra El-Exbarî, diyar kir ku pirsgirêka herî mezin di qelsî û siyasîbûna pergala dadweriyê de ye û got: “Heta bikaranîna dadweriyê wekî amûrek ji bo tepeserkirina rojnamevanan, nemaze li deverên di bin kontrola Hûsiyan de dibe sedem ku sûc bê lipirsîn bimînin. Parastina rojnamevanan bêguman bi bidawîkirina bêcezatiyê û hesabpirsîna ji bo kesên ku tên hedefgirtin dest pê dike. Piştre jî pêwîstiya avakirina mekanîzmayên bilez ji bo piştgiriya qanûnî û ewlehiyê û beşdarkirina xebatkarên di qadê de di kursên perwerdeyê yên dijwar de li ser ewlehiya pîşeyî di dema şopandinê de heye.”