EKÎN STÊRK

Amed – Aktîvîsta ekolojiyê Gulşen Bîrer diyar kir ku projeyên bendav, kan, jeotermal, roj û hîdroelektrîkê yên li Kurdistanê tên kirin, veguheriye ekocîdeke sîstematîk û got “Yek ji rêbazên herî bibandor a ji bo hejandina kûr a civakekê, tunekirina bîra wê ya ekolojîk e.

Di salên dawî de, erdnîgariya Kurdistanê ne tenê di navenda nîqaşên siyasî û civakî de, di navenda krîza ekolojîk a kûrtir de jî bûye. Zêdebûna serlêdanên Nirxandina Bandora Jîngehê (EIA), digel lîsansên nû yên madenê û projeyên enerjiyê, tê vê wateyê ku çiya, daristan û hewzên avê yên herêmê dibin hedefa veberhênanên sermayeyê. Bi taybetî girîng e ku wêrankirina xwezayê li Kurdistanê bênavber berdewam dike, bi taybetî jî di heyamek ku pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk tê nîqaşkirin.

Li gorî daneyên fermî, tenê di salên dawî de bi sedan lîsansên madenê hatine dayîn, di heman demê de gelek projeyên santralên hîdroelektrîkê (GPP), santralên enerjiya rojê (SPP) û bendavan hatine bicîhanîn. Di navbera 1’ê Cotmeha 2024’an û 9’ê Tebaxa 2025’an de, bi tevahî 2 hezar û 207 serlêdanên Nirxandina Bandora Jîngehê (EIA) li 192 navçeyan li 24 bajarên Kurdistanê ji Wezareta Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê re hatine şandin. Ji van serlêdanan, 625’an biryara "pêdivî bi EIA tune" wergirtin, di heman demê de 149 projeyan biryara "EIA ya erênî" girtin. Li Tirkiye û Kurdistanê herî kêm 68 projeyên Santralên Enerjiya Jeotermal (GPP) û 776 projeyên Santralên Hîdroelektrîkê (HPP) hene, di heman demê de hejmara projeyên SPP nayê zanîn.

Çalakvana ekolojiyê Gulşen Bîrer wêrankirina jîngehê ya ku bi salan e li herêma Kurdistanê tê kirin nirxand.

Armanc bîra civakî ye

Gulşen Bîrer diyar kir ku bendav, projeyên enerjiyê û çalakiyên madenê yên bi hinceta polîtîkayên ewlehiyê hatine pêkanîn, zirarên giran dane xwezayê û ev polîtîka jî bîra civakî hedef digrin.

'Kurdistan rastî qirkirina ekolojîk a sîstematîk hatiye'

Gulşen Bîrer da zanîn ku polîtîkayên ewlehiyê di bingeha bendavên ku avakirina wan dest pê kiriye, bi taybetî piştî salên 1980’an de ne û hewl hatiye dayîn ku mekanîzmayên kontrolê yên li ser çeman, lêgerîna petrol û madenan û projeyên enerjiya jeotermal, roj û hîdroelektrîkê bi gotara "enerjiya kesk" rewa bibin. Gulşen Bîrer destnîşan kir ku van projeyan bi awayekî sîstematîk xwezayê wêran kirine û got "Bi vî rengî, Kurdistan rastî qirkirina ekolojîk a sîstematîk hatiye."

Gulşen Bîrer her wiha destnîşan kir ku modernîteya kapîtalîst mafê gelên herêmî yê xwedî gotin li ser çavkaniyên xwe yên xwezayî sînordar kiriye. Gulşen got ku berovajî hêviyên demokratîkbûnê yên salên dawî, destwerdana sermayeyê li herêmê zêde bûye.

‘Ji bo dewlemendkirina hin şirketan’

Gulşen Bîrer, anî ziman ku ew gelek projeyan li ser bingeha serlêdanên ji çavkaniyên herêmî dişopînin û got ku pêvajoyên Nirxandina Bandora Jîngehê (EIA) bi awayekî alîgir û dûrî pîvanên zanistî tên kirin. Gulşen Bîrer, bi gotina ku xweza tê veguherandin kelûpelek qezenc-çêker, wiha domand: “Qezencên ku tên bidestxistin ne ji bo dabînkirina pêdiviyên enerjiyê yên gel, lê ji bo dewlemendkirina hin şîrketan tê bikaranîn. Destwerdanên mezin di her jîngehek di xwezayê de ne tenê bandorê li herêmek taybetî dike, lê li tevahiya pergala ekolojîk dike. Perçebûna jîngehê û guherîna avhewayê encamên rasterast ên van destwerdanan in.”

'Ekolojî zanista qadên jiyanê ye'

Gulşen Bîrer ragihand ku ekolojî nikare tenê bi pirsgirêkên jîngehê bê nirxandin û got: “Ekolojî ne tenê bi serê xwe pirsgirêkek jîngehê ye. Ew zanista qadên jiyanê ye. Dema ku em dibêjin qadên jiyanê, em ne tenê mirovan dihesibînin; em her wiha heywanan, ax, çem û hemî rêyên avê bi hev re dihesibînin. Wêrankirina ekolojîk destwerdanek rasterast a jiyanê ye. Ew têkbirina hevsengiya nazik e ku xwezayê di demên dirêj de ava kiriye.”

‘Tunekirina bîra ekolojîk wekî yek ji rêbazên kontrolkirina civakê tê bikaranîn’

Gulşen Bîrer da zanîn ku ekolojî jî yek ji hêmanên bingehîn ên nasnameya civakî ye û got ku civaka Kurd xwedî bîreke ekolojîk a bihêz e ku ji hêla çiya, çem û qadên jiyanê ve hatiye teşekirin. Gulşen Bîrer wiha got: “Yek ji rêbazên herî bibandor ji bo parçekirin û serdestkirina civakekê, êrîşkirina nasnameya wê ya ekolojîk e. Tunekirina bîra ekolojîk wekî yek ji rêbazên kontrolkirina civakê tê bikar anîn.”

Gulşen Bîrer tekez kir ku pêwendiyên ekolojîk di heman demê de azadî û berxwedanê jî diafirînin û destnîşan kir ku têkiliya ku civak bi qadên jiyanê yên xwe re ava dikin mekanîzmayeke parastinê ya girîng li dijî zilmê pêk tîne.

‘Jiyana gundewarî çand û ziman diparêze’

Gulşen Bîrer ragihand ku pergal dikare xwe di jiyana bajarî de bi hêsanî ji nû ve hilberîne û got ku li deverên gundewarî, ziman, çand û jiyana ekolojîk bi hêztir têne parastin. Wê zêde kir ku yek ji aliyên polîtîkayên wêrankirina ekolojîk ew e ku mirov ji cihên wan ên jiyanê werin derxistin û koçberiyên bi darê zorê armanc dikin ku bîra çandî û civakî qels bikin.

Gulşen Bîrer wiha domand: “Em dibînin ku ev êrîş li deverên gundewarî yên ku nasname, çand û ziman bi awayekî xurttir têne parastin, zêde dibin. Mînakên wêrankirina ekolojîk li Varto û Pîrêjmanê nîşaneyên berbiçav ên vê rewşê ne.”

‘Em têkoşînê ji gundan ber bi bajaran ve berfireh dikin’

Gulşen Bîrer diyar kir ku ew berdewam dikin ku projeyên nû bişopînin û li gorî daxwazên gelê herêmî qadên berxwedanê organîze bikin. Wê zêde kir ku ew armanc dikin ku têkoşîna ekolojîk bi rêya komun û encumenan berfireh bikin û ew hewl didin ku bi rêya çalakiyên perwerdehî û atolyeyan xetek têkoşînê ya hevpar di navbera deverên gundewarî û bajarî de ava bikin.

Armanca wan: Modelek Civaka Demokratîk

Gulşen Bîrer, da zanîn ku divê şêwazên jiyanê yên alternatîf li dijî şêwazên jiyanê yên ku ji hêla modernîteya kapîtalîst ve têne ferzkirin bên pêşxistin û destnîşan kir ku modela civaka demokratîk bersivek girîng pêşkêşî vê yekê dike. Gulşen Bîrer bi vê awayî dawî li gotinên xwe anî: “Komun û encumenên ku biryarên xwe li herêmê didin, civakên ku jiyana xwe bi modelên aborî yên xweser organîze dikin, dikarin berxwedana pêwîst li dijî destwerdanên ji jor ber bi jêr nîşan bidin. Wekî parêzvanên jiyanê, em van polîtîkayên talankirinê dişopînin. Bi hêza ku ji hêla hişmendiya ekolojîk û mîrateya dîrokî ve ji me re tê dayîn, em ê nehêlin ku ev talan bi ser bikevin.”