Rastiya zehmet a kedkarên jin ên li Lîbyayê
MONA TOUKA

Lîbya – Li Lîbyayê, jinek dikare bixebite û dîsa jî bi salan karê aborî bi dest nexe. Jineke ciwan dikare li kar bigere lê nikaribe wê bibîne, karsaziyek biçûk veke û ji ber lêçûnên zêde neçar bimîne ku bigre, an ji ber ku kesek tune ku berpirsyariyên lênêrînê bi wê re parve bike, square birêkûpêk bihêle.

Agahiyên bazara kar di qonaxek zû de asta vê newekheviyê eşkere dikin. Li gorî texmînên Rêxistina Navneteweyî ya Kedê (ILO) ku bi rêya Banka Cîhanê hatine weşandin, rêjeya bêkariyê ya jinên 15-24 salî li Lîbyayê dê di sala 2025’an de bi qasî ji sedî 69.2 be, ev ji sedî 41.7. bêkarî, bi tena serê xwe hemû çîrokê venabêje. Ji ber ku jinên ku naxebitin û li kar nagerin, di kategoriya bêkariyê de nayên hesibandin.

Karmendek ku ditirse ku ger mafên xwe biparêze ew dê karê xwe winda bike, xwediyê karsaziyek ku çavkaniyên wê tune ne ku bi lêçûnên zêde re mijûl bibe û jinek ku ji ber berpirsyariyên lênêrînê neçar maye ku bazara kar biterikîne. Di dilê van hemû rewşan de pirsek berfirehtir heye: Ma hebûna karek ji bo jinekê têr dike ku ji hêla aborî ve serbixwe be?

Beşdariya kêm a jinan a di hêza kar de

Agahiyên Rêxistina Navneteweyî ya Kedê nîşan didin ku li Lîbyayê beşdariya jinan di hêza kar de ji ya mêran kêmtir e. Ev tê vê wateyê ku hîn ji newekheviyê di hejmarên bêkariyê de nayên nîşandan. Jinek ku naxebite û li kar nagere wekî bêkar nayê tomar kirin. Ew dikare ji ber berpirsyariyên malbatî, derfetên kar ên sînorkirî, an jî nebûna hêviya dîtina karekî guncaw li derveyî bazara kar bimîne. Ji ber vê yekê, lawazî bi awayên cûda di navbera jinekê de ku qet neketiye bazara kar, jineke din ku li kar digere lê nikare bibîne û jineke sêyemîn ku di karekî nearam de an jî di warê çalakiyê de dixebite ku parastina civakî peyda nake, tê belavkirin.

Ji bo jinên ciwan, di destpêka jiyana wan a pîşeyî de dest pê dike. Rêjeya bêkariyê ya di navbera koma temenê 15-24 salî de tê vê wateyê ku gelek jinên ku nû dikevin bazara kar, berî ku karê xwe yê yekem bibînin, bi demek dirêj re rûbirû dimînin. Ev rewş afirandina dahatiyek serbixwe û sexbêriyê û her wiha bidestxistina ezmûna pîşeyî bi derengî dixe.

Şert û mercên kar ên dijwar û sektora taybet

Tewar peydakirina karekî jî ne hewce ye ku jin ji çerxa lawaziyê derkeve. Li hin saziyên bazarên taybet, karmendên jin bi şert û mercên dijwar re rûbirû dimînin. Yên mîna mûçeyên kêm, demjimêrên xebatê yên zêde, danasînên nezelal ên kar, parastina civakî ya sînorkirî û tirsa ji kar derxistinê heke ew îtîraz bikin. Dema ku jinek ji bo dahatê an derfetên kar ên din çavkaniyek din xwedî alternatîf nebe, ji bo wê hîn dijwartir dibe ku bi van mercan re mijûl bibe. Di vê rewşê de, mûçe êdî tenê tezmînata karê ku hatiye kirin nîne û dibe yek ji wan sedeman ku karmend şert û mercên ku ew jê nerazî ne qebûl dike.

Necme Şeha ev 19 sal in hem li saziyên tenduristiyê yên taybet û hem jî li beşên cuda wekî hemşîre dixebite. Lê belê, ew dibêje ku ezmûna ku wê di van salan de bi dest xistiye, nebûye sedema ewlehiya kar an dahatiyek li gorî kalîteya karê wê. Ew rave dike ku dema wê dest bi kar kiriye, ji bo 8 demjimêran xebatê mehê 150 dînar stendiye, mûçeya wê zêde bûye derketiye 300’î, paşê dema ku ew çûye odeya beşa lezgîn, bûye 350 dînar. Ew destnîşan dike ku mûçeya herî bilind a ku wê di tevahiya kariyera xwe de wergirtiye qet ji 400 dînaran derbas nebûye. Ew dibêje ku di hin rojan de demjimêrên xebatê ji 8’ê sibê heta 4’ê êvarê an 5’ê êvarê dirêj dibûn û demjimêrên zêde ku kar kiriye, nehatine hesibandin, bedêla wan demjimêran jî nehatiye dayîn. Ew bi bîr tîne ku ev demên zêde li navendeke tenduristiyê dihatin hesibandin, lê di ezmûnên din ên kar de ev yek tunebûye.

Mobîng lê hat kirin

Necme Şeha her wiha destnîşan dike ku hin kar bi peymanên nivîskî yên ku şert û mercên kar bi zelalî destnîşan dikin nehatine birêvebirin. Necme ragihand ku dema wê mafên xwe xwestiye, gef li wê hatiye xwarin ku ew ji kar hatine derxistin û mûçeyê wê bê birîn. Li gorî vegotina wê, carekê jê re hatiye gotin ku xizmetê bide kesekî ku ew îdia dike berê êrîşî wê kiriye. Dema ku wê red kir, rêveberê wê gefa derxistina ji kar li wê xwar. Piştre Necme veqetina ji kar çêtir dît û veqetiya.

Ezmûna Necme Şeha nayê wê wateyê ku ev pratîk nûnertiya hemû saziyên di sektora taybet de dikin. Lê belê, ew nîşan dide ka tirsa windakirina dahatê çawa dikare şiyana jineke karker a îtîrazê an jî dev ji karê xwe berde, sînordar bike.

Zehmetiyên gihîştina mafên yasayî

Cemîle Musa ya ku parêzer û seroka Komeleya Jinên Aqilmend e, dibêje ku lawaziya aborî ya jinan tenê bi bêkarî an jî dahata kêm nayê ravekirin. Li gorî wê, pirsgirêk her wiha bi şiyana jinan a gihîştina kar û parastina wê û sûdwergirtina ji parastinên ku ji hêla yasayan ve têne peydakirin ve girêdayî ye. Cemîle destnîşan dike ku hebûna rêziknameyên yasayî nayê wê wateyê ku karkerên jin dikarin wan bikar bînin. Ev bi taybetî rast e dema ku ew ditirsin ku gilîkirin dikare bibe sedema windakirina kar an çavkaniya dahata wan.

Cemîle destnîşan dike ku ev pirsgirêk bi taybetî di bazara taybet de eşkere ye û dibêje ku dibe ku jin neçar bimînin ku mûçeyên kêm, demjimêrên xebatê yên dirêj, an şert û mercên xebatê yên ne diyar qebûl bikin, ji ber ku alternatîfên wan ên aborî tune ne. Ew tekez dike ku xurtkirina aborî ne tenê bi perwerdehiyê an piştgiriya destpêkirina karsaziyek biçûk ve sînordar e; ew di heman demê de karê baş, mûçeyên adil, parastina civakî û mekanîzmayên gilîkirinê yên bibandor jî vedihewîne.

Cemîle Mûsa destnîşan dike ku jinek bê dahatiyek serbixwe dema ku rastî şîdeta navmalî tê, vebijarkên wê sînordar in û wiha didomîne: “Şiyana wê ya ji bo rizgarbûna ji têkiliyek zirardar bi dabînkirina stargehê, dabînkirina lêçûnên rojane û dabînkirina pêdiviyên zarokên xwe qismî bi hêza aborî ve girêdayî ye.

Astengiyên fînansmanê

Ne hemû jin bi rêya karên fermî dikevin nav hêza kar. Hin ji wan li malê dixebitin, dirûtinê dikin, xwarinê amade dikin, bi rêya medyaya civakî berhem û xizmetan difroşin, an jî karsaziyên biçûk û destçêkirî ava dikin. Ev çalakî ji bo hin jinan dahat peyda dikin, lê ew dahatiyek birêkûpêk, sîgorta, an parastina civakî garantî nakin. Ew her wiha ji hêla lêçûnên madeyên xav, veguhestin û kirrûbirrê û her wiha hêza kirîna mirovan ve bandor dibin. Di vê rewşê de, her çend jinek ji hêla aborî ve karmend be jî, dibe ku ezmûna wê di nav formên kevneşopî yên kar de neyê xuyakirin.

Lawazî, dema ku karsazî girêdayî dahata rojane an demsalî be, an jî dema ku xwediyê karsaziyê kapasîteya darayî tune be ku di serdema kêmbûna firotanê de tehemûl bike, hîn bêtir zêde dibe. Dema ku jinek hewl dide karsaziya xwe bide destpêkirin jî, astengiyên fînansekirinê derdikevin holê. Her çend xwediyên karsaziyê ji bo alav, madeyên xav û lêçûnên xebitandinê hewceyê sermayeyê bin jî, pêdiviyên temînatê, pêdiviyên belgekirina dahatê û rewşa xwedîbûna mal û milkê dikarin gihîştina fînansekirinê sînordar bikin. Dema ku jinek bi çavkaniyên sînorkirî karsaziya xwe dest pê dike, pirsgirêk hîn bêtir eşkere dibe. Her zêdebûnek di lêçûnên materyalan de an jî kêmbûna firotanê de dikare bibe sedema girtina karsaziyê berî ku ew veguhere çavkaniyek dahatê ya aramtir. Ji ber vê yekê, tenê pîvandina hejmara jinên ku karsaziyê dest pê dikin, têr nake. Her wiha pêwîst e ku meriv li kapasîteya jinan a domandina karsaziyên xwe û gihîştina fînansmana zêde dema ku hewce be binhêre.

Tenê damezrandina karsaziyê wê nake çavkaniyek dahatê ya sabît

Îman Muhammed ji bilî karê keça xwe, debara keça xwe jî dike. Ji bo dahata zêde, wê karsaziyek biçûk da destpêkirin ku şîraniyan çêdike û ji bo bûyerên taybet wan difroşe dikanan û xerîdaran. Lê belê, ji ber zêdebûna lêçûnên materyal û hilberan û kêmbûna firotanê, ew neçar ma ku karsaziya xwe bigre. Ezmûna wê aliyekî din ê nazikiya karê xweser eşkere dike. Karsaziyek dikare ji bo jinekê rêyek be ku dahata xwe zêde bike, lê tenê damezrandina karsaziyê wê nake çavkaniyek dahatê ya sabît, nemaze dema ku sermaye bi sînor be û rêyek tune be ku windahiyan veşêre.

Barê malê û lênêrîna zarokan

Bijîşka diranan Hadice Saad ji berpirsyariyên malê û lênêrîna zarokan neçar ma ku dev ji karê xwe berde. Hadice got “Ji bo ku hûn çêtir bibin, hûn dikarin demek xweş derbas bikin, şiyarbûn”, paşê vegeriya ser kar û mûçeyek hinek çêtir qezenc kir. Lê belê, ji ber nexweşiyên zarokên xwe û rewşên awarte yên olî yên malbatê, ew neçar ma ku gelek caran neçe ser kar. Ev nebûna dubare, bû sedema windakirina karê wê.

Ji bo Hadice Saad, pirsgirêk ne ew bû ku ew nexwest bixebite. Ew zehmetiya hevsengkirina karekî bi mûçe û berpirsyariyên navmalî bû ku bi wekhevî nehatibûn parvekirin. Ev ezmûn bû sedema windakirina çavkaniyek dahatê ya pêbawer. Ew bi heman dilemayê re rû bi rû hişt: pêwîst bû ku bixebite da ku dahata xwe mîsoger bike, lê di heman demê de pêdivî bi demê jî hebû ku lênêrîna malbata xwe bike. Û berpirsyariyên lênêrînê di nav malê de bi wekhevî nehatibûn parvekirin.

Serxwebûna aborî û têkiliya wê ya bi tundiyê re

Nayê gotin ku bilindbûna bihayan bixweber dibe sedema zêdebûna şîdeta navmalî. Bi heman awayî, şîdeta li dijî jinan tenê bi faktorên aborî nayê ravekirin. Lê belê, nebûna dahatiyek serbixwe dikare vebijarkên jinekê sînordar bike dema ku ew rastî tundiyê tê. Jinek ku nikare debara xwe, xwarina xwe, an jî pêdiviyên zarokên xwe peyda bike, dibe ku ji bo derketina ji têkiliyek destdirêjker pir dijwartir be.

Ji ber vê yekê, di navbera serxwebûna aborî û parastina ji tundiyê de xaçerêyek heye. Ev ne ji ber ku xizanî bixweber dibe sedema tundiyê ye, ji ber ku girêdayîbûna aborî dikare kapasîteya jinê ya biryardana li ser jiyana xwe sînordar bike.

Bernameyên piştgiriyê û çareseriyên sînorkirî

Armancên destpêşxeriyên herêmî û navneteweyî ew in ku ji bo jinan perwerdehî, piştgiriya karsaziyên biçûk, perwerdehiya pîşeyî û fînansekirinê peyda bikin, nemaze li deverên ku şer bandor lê bûye. Ev bername ji bo hin jinan derfetan pêşkêş dikin, lê ew tenê pirsgirêkên bazara kar a Lîbyayê çareser nakin. Ev pirsgirêk cûrbecûrbûna têr a aboriyê, girêdana zêde bi sektora giştî ve û karên stabîl ên sînorkirî ne.

Karsaziyeke biçûk dikare alîkariya jinekê bike ku ji qeyraneke darayî derbas bibe, lê ew nikare bi tena serê xwe pirsgirêka beşdariya kêm a jinan di bazara kar de an jî parastina nebaş di hin karan de çareser bike.

Encam

Lêkolînên dozê û daneyên wê nîşan didin ku lawaziya aborî ya jinan li Lîbyayê tenê bi bêkariyê nayê ravekirin. Jineke ciwan ku li karê xwe yê yekem digere, jineke ku di sektora nefermî de dixebite, karmendeke ku ji tirsa ji kar derxistinê şert û mercên nearam qebûl dike, xwediyê karsaziyek ku nikare windahiyan bide, jineke ku barê xwedîderketina malbata xwe hildigre û jineke din ku ji ber berpirsyariyên lênêrînê dev ji karê xwe berdaye, hemû aliyên cûda yên vê wêneyê temsîl dikin.

Ji ber vê yekê, tenê pirsîna "Çend jin dixebitin?" ji bo pîvandina rewşa aborî ya jinan têr nake. Divê pirsên berfirehtir bên kirin: Jin çi çeşîd karan dikin? Ew çiqas qezenc dikin? Gelo peyman û ewlehiya wan a civakî heye? Dema ku ew nexweş dikevin an karên xwe winda dikin çi dibe? Ma ew dikarin bêyî ku çavkaniya dahata xwe winda bikin li dijî şert û mercên xebata xwe îtîraz bikin?

Li Lîbyayê, pirsgirêk ne tenê gihîştina jinan a bo bazara kar e, di heman demê de li ser şiyana wan a mayîna li wê bazarê di bin şert û mercên ku dahatiyek stabîl û parastina aborî peyda dikin de ye.