حضور بیسابقه سینمای فلسطین در اسکار؛ تغییر روایت یا بلوغ سینمایی؟
برای نخستینبار سه فیلم فلسطینی به مرحله نهایی اسکار راه یافتهاند؛ موفقیتی کمسابقه که این پرسش را مطرح میکند آیا سینمای فلسطین به بلوغ رسیده یا نگاه جهانیان پس از جنگ ۲۰۲۳ غزه تغییر کرده است؟
رفیف اسلیم
غزه- سینمای فلسطین در تازهترین دوره جوایز اسکار با حضور سه فیلم به مرحله نهایی این رقابت راه یافته است؛ اتفاقی که برای نخستینبار در تاریخ سینمای فلسطین رخ میدهد. جایزه اسکار که هر ساله از سوی آکادمی علوم و هنرهای سینمای آمریکا اعطا میشود، یکی از معتبرترین رویدادهای سینمایی جهان بهشمار میرود و راهیافتن به آن، به هر اثر سینمایی اعتباری ویژه میبخشد.
هبه کریزم، کارگردان فلسطینی، با تأکید بر اهمیت این رویداد میگوید: «رسیدن این تعداد از فیلمهای فلسطینی به مرحله نهایی اسکار، یک جهش کیفی برای هنر و صنعت سینمای فلسطین محسوب میشود.» به گفته او، در اسکار ۲۰۲۵ چهار فیلم عربی نامزد شدهاند که سه فیلم آن متعلق به فیلمسازان فلسطینی است.
این آثار شامل فیلم «صدای هند رجب» ساخته کوثر بنهنیه، کارگردان تونسی، فیلم «آنچه از تو باقی مانده» به کارگردانی شیرین دعیبس، فیلمساز فلسطینی-آمریکایی، و فیلم «فلسطین ۳۶» ساخته آنماری جاسر، کارگردان فلسطینی است. این سه فیلم در کنار ۱۵ اثر دیگر برای ورود به مرحله نهایی رقابت میکنند؛ برگزیدگان نهایی در ۲۲ ژانویه اعلام و مراسم اهدای جوایز در ماه مارس برگزار خواهد شد.
به گفته هبه کریزم، محتوای این فیلمها بازتابی از روایتهای کمتر شنیدهشده فلسطینی است. «صدای هند رجب» روایت تماسهای یک دختر فلسطینی با هلالاحمر در زمانی است که او و خانوادهاش در محاصره نیروهای اسرائیلی قرار داشتند؛ ماجرایی که در نهایت به تیراندازی مستقیم و کشتهشدن این کودک انجامید.
فیلم «فلسطین ۳۶» نیز به یکی از مقاطع مهم تاریخ فلسطین، یعنی انقلاب ۱۹۳۶، میپردازد و روند طمعورزی اسرائیل نسبت به فلسطین از آن سال تا ۲۰۲۵ و نقش همدستی جامعه جهانی، بهویژه بریتانیا، در اشغال این سرزمین را به تصویر میکشد. این فیلم با تلفیق اسناد آرشیوی و صحنههای نمایشی، روایتی مستند و دراماتیک ارائه میدهد.
فیلم «آنچه از تو باقی مانده» نیز اشغال کرانه باختری از سال ۱۹۷۶ تا ۲۰۲۲ را روایت میکند و به سیاستهای شهرکسازی، نقض حقوق شهروندان و بهای سنگینی که فلسطینیان برای ماندن در سرزمین خود میپردازند، میپردازد.
فیلمهایی بر پایه واقعیتهای مستند
هبه کریزم معتقد است جنگ اخیر غزه نقش مهمی در تغییر تصویر کلیشهای روایت فلسطینی در جهان داشته است. به گفته او، این واقعیتها توسط زنان فیلمساز و روزنامهنگار فلسطینی به شکلی روایت شده که جهان ناچار به دیدن و باور آن شده است. او تأکید میکند: «فیلمهای راهیافته به اسکار امسال، حقیقت استعمار در فلسطین را روایت و جعلیبودن روایت اسرائیلی را افشا میکنند؛ موضوعی که پیشتر پذیرش آن در عرصه بینالمللی دشوار بود.»
او میافزاید که روایت انسانی این آثار، تصویر فلسطینی را از کلیشه «خشونتطلب» به انسانی که برای زندگی و بقا میجنگد، تغییر داده است. به باور کریزم، پرداختن به موضوعات تاریخی مانند وعده بالفور در قالب آثار دراماتیک و مستند، بهویژه برای نسل جوان جذاب است؛ نسلی که نقش پررنگی در اعتراضات جهانی حامی فلسطین در جریان جنگ غزه داشت.
نقش پررنگ زنان در سینمای فلسطین
در این آثار، زنان فلسطینی چه در مقام شخصیتهای داستانی و چه بهعنوان نویسنده و کارگردان حضوری چشمگیر و رهبریکننده دارند. هبه کریزم تأکید میکند که بدون نقش زنان فلسطینی، این فیلمها هرگز به اسکار نمیرسیدند.
سینمای فلسطین از اوایل دهه ۱۹۹۰ تلاش برای حضور در اسکار را آغاز کرده بود. هرچند این آثار پیشتر به مرحله نهایی نرسیده بودند، اما حضورشان در جشنوارههای بینالمللی، جایگاه سینمای فلسطین را تثبیت کرد. آثاری چون فیلم «ماریا» که موفق به کسب مقام اول جشنواره آلمان شد و فیلمهایی که به جشنواره دریای سرخ راه یافتند، نشانه مسیری رو به رشد است.
به اعتقاد هبه کریزم، با تداوم پیشرفت محتوایی و هنری سینمای فلسطین، شانس این آثار برای حضور پررنگتر و کسب جوایز معتبر جهانی در سالهای آینده افزایش خواهد یافت.