Riha – Rapora ku ji hêla Tevgera Jinên Azad (TJA) ve hatiye amadekirin, xizanî, bêewlehî, tundî, cudakarî û newekheviyên piralî yên ku jin di karên çandiniyê yên demsalî de pê re rû bi rû dimînin eşkere kir. Lêkolîn destnîşan dike ku karê çandiniyê yê demsalî ne tenê çalakiyek aborî ye, di heman demê de qadeke ku newekheviyên zayendî lê têne hilberandin e. Di raporê de hat bibîrxistin ku jin hem di hilberîna çandiniyê û hem jî di karê malê de bi berdewamî têne xebitandin, bi vî rengî bi îstismara piralî re rû bi rû dimînin.

‘Di temenek biçûk de dikevin nava vê çerxê’ 

TJA'yê di raporê de anî ziman ku piraniya jinên ku hevpeyvîn pê re hatiye kirin, di navbera 25 û 55 salî de ne û beşdarbûna di karê demsalî de bi piranî di zarokatiyê de dest pê dike. Beşek girîng a jinan di temenê biçûk de dikevin nav vê çerxê û bi salan di bin heman şert û mercan de berdewam dikin. Hat destnîşankirin ku piraniya jinan zewicî ne, malbatên mezin pir in û ew di nav malbatên berfireh de dijîn. Ev rewş dibe sedem ku jin hem karê hilberînê û hem jî karê lênêrînê di heman demê de bikin.

Her wiha raporê aşkera kir ku piraniya jinan xwedî asta perwerdehiyê ya nizm in, ku beşek girîng di asta dibistana seretayî de dimînin an jî qet perwerdehiyê nagirin. Raporê ragihand ku karê demsalî jî perwerda zarokan qut dike. Jinan ev rewş bi gotinên wekî “Zarokên min nikarin bi rêkûpêk biçin dibistanê” anîn ziman. Lêkolîn nîşan dide ku ev çerx di nav nifşan de berdewam dike û xizaniyê ji nû ve çêdike. Li gor raporê, jin bi piranî ji ber pêdiviyên aborî beşdarî karê çandiniyê yê demsalî dibin. Derfetên kar ên herêmî yên sînorkirî, şert û mercên kar ên ne ewle û xizaniya kûr, jinan neçar dikin ku bi malbatên xwe re koç bikin. Jin vê rewşê bi aşkerayî bi van gotinan tînin ziman: “Her çiqas nexwazim herim jî, divê herim, ji ber ku karên din tunene.”

Jin rojane 14-16 demjimêr kar dikin

Jiyana rojane ya jinan di serê sibê de dest pê dike. Piştî amadekirina xwarinê, lênêrîna zarokan û temamkirina karên malê, diçin zeviyan. Piştî rojek karê çandiniyê yê giran, karê malê êvarê dîsa dest pê dike. Jin vê çerxê bi gotinên “Ez sibehê xwarinê çêdikim, piştre diçim zeviyan û kar êvarê qet naqede” vedibêjin.

Rapor aşkera dike ku demjimêrên karê rojane yên jinan dighîjin 14-16 demjimêran û mafê wan ê bêhnvedanê bi bandor tê rakirin.

‘Nikarim herim nexweşxanê’

Her çend piraniya jinan ji ewlehiya civakî bêpar in jî, di gihîştina xizmetên tenduristiyê de rastî astengiyên cidî tên. Veguhestin, lêçûn û astengiyên ziman, gihîştina tenduristiyê dijwar dikin. Jin vê rewşê bi gotina “Nikarim herim nexweşxaneyê, pir dûr û pir biha ye” tînin ziman. Nebûna gihîştina kelûpelên paqijiya mehane jî rasterast bandorê li tenduristiya jinan dike. Jin ji ber demjimêrên xebatê yên dirêj, hilgirtina giran, nebûna paqijiyê û kêmbûna xwarinê pirsgirêkên tenduristiyê dijîn. Lêbelê, ev pirsgirêk pir caran nayên çareserkirin. Tê gotin ku mafên jinan ên bêhnvedan, betlane û gihîştina xizmetên tenduristiyê bi bandor têne ji holê rakirin.

Rapor aşkera dike ku hejmareke girîng ji zarokan neçar in ku li zeviyan bixebitin. Zarokên ku dev ji dibistanê berdidin, di temenê biçûk de têne dikşînin nav pêvajoya kar. Jin neçar in ku zarokên xwe bibin cihê kar, ji ber ku cihên bi ewle tunene ku wan bihêlin. Jin cîhên jiyanê yên ewle, ewlehiya civakî, gihîştina lênihêrîna tenduristiyê, derfetên perwerdehiyê ji bo zarokên xwe û şert û mercên xebatê yên mirovî dixwazin. Ew balê dikşînin ser pêwîstiya bi pêdiviyên bingehîn ên wekî ava paqij, paqijî, xanî û ewlehî.

‘Pirsgirêkên ku jin pê re rû bi rû dimînin binyadî ne’

Rapor radighîne ku pirsgirêkên ku jin pê re rû bi rû dimînin binyadî ne, ne takekesî ne û wiha dibêje: “Xizanî, bêewlehî, tundî û newekhevî di nav pergalekê de ku ji hev têr dibe, berdewam dikin. Jin rêxistin, têkoşîna kolektîf û keda jinan wekî çareserî destnîşan dikin.” Lêkolîn aşkera dike ku binpêkirinên mafên mirovan ên ku jin di karên çandiniyê yên demsalî de dikişînin, hewceyê mudaxeleya lezgîn in û balê dikişîne ser pêwîstiya pêşxistina polîtîkayên li ser bingeha mafan a di vî warî de.