ZIHÛR EL-MEŞREQ

Tûnis - Tevgera jinan a li Tûnisê têkoşînek kûr e ku raman û pratîkê bi hev re dike yek, beşdarî avakirina modelek civakî ya pêşverû ya li ser bingeha wekhevî û edaletê dibe. Hişyarî û rêxistina qanûnî ya çalakvanan stûnek bingehîn ji bo serkeftin û berdewamiya vê tevgerê  tevî dijwariyan jî pêk aniye.

Çalakvana mafên mirovan û jinan Zeyneb El-Şernî, riza serkeftina tevgera jinê ya Tûnisê di dualîteyek zelal de ku welêt bi serkeftî ava kiriye, bi kurtasî vegot. Zeyneb diyar kir ku biryardarî, berxwedan û cudahî di nav rizên wê de ne. Wê destnîşan kir ku dîmena jinê ya Tûnisê ya piştî serxwebûnê, di destpêkê de bi saziyek jinê ya yekane ango Yekîtiya Jinan ve sînordar bû ku bi pirsgirêkên jinan re mijûl dibû. Zeyneb da zanîn ku lê belê, ev rewş hêdî hêdî bi pêşketina hişmendiya siyasî, derketina holê ya tevgereke rexnegir a di nav zanîngehê de û dû re jî tevgerên xwendekar û karkeran ên 1972’an û veguherînên ku wan di hem sendîkayên xwendekar û hem jî yên karker de anîn, dest pê kiriye.

Pêşketina tevgera jinê

Wê rave kir ku ev dînamîk beşdarî avakirina vîzyoneke nû ya jinê bûne, ku bi taybetî ji vekolan û lêkolîna pirsgirêkên taybetî yên ku jin pê re rû bi rû dimînin, nemaze di çarçoveya klûba Tahar Haddad a wê demê de, derdikeve. Zeyneb diyar kir ku ev serdema ku wê bi xwe jiyaye, qonaxek vedîtin û lêkolînê bû ku bi analîzkirina rastiya ku jin tê de dijîn û têgihîştina şêweyên zordariyê ve girêdayî ye. Zeyneb got ku di heman demê de hewl dide ku modelek civakî ya alternatîf a li ser bingeha wekheviyê, nemaze rêzgirtina ji bo prensîbên edaletê, di çarçoveyên civakî-siyasî yên giştî de lêkolîn bike. Wê diyar kir ku armanc, pêşxistina modelek civakî bû ku tê de derfetên kar, dewlemendî û rûmet di navbera zayendan de bi wekhevî werin parvekirin.

Yekem rojnameya jinan: Nîsaa (Jin)

Zeyneb ev serdem di dîroka tevgera jinê de wekî serdemek pir girîng hesiband, ji ber ku wê şahidiya weşandina “Nîsaa (Jin)” ku rojnameya yekem a jinan e, kiriye. Zeyneb derbarê wê serdemê de wiha got: “Her wiha di navbera tevgerên jinan ên xwedî meylên cuda de nakokiyên rewşenbîrî derketin holê. Hin ji van tevgeran ji bo afirandina vîzyonek civakî ya alternatîf li ser taybetmendiyên jinê sekinîn. Hinên din jî ji bo hilweşandina xwe ya jinê û veguherandina rastiya wê ya jiyanî, li ser van taybetmendiyan sekinîn. Vê yekê nîqaşa jinê zengîn kir û pirrengiya wê li Tûnisê xurt kir.”

Bi damezrandina komeleyên cûrbecûr, gihîşt lûtkeyê

Zeyneb El-Şernî anî ziman ku qonaxa duyemîn di dîroka tevgera jinê ya Tûnisê de, bi taybetî bi damezrandina komeleyan a di sala 1989’an de, bi derketina holê ya rûbirûbûnek rexnegir û zelalkirina tevgera jinê ya nerazî ve hatiye taybetkirin. Zeyneb ev qonax wekî qonaxek girîng a ku bi aqil û bandorbûnê ve hatî nîşankirin, nirxand û wiha got: “Ev qonax di destpêkê de berhema xebata nefermî bû ku çalakvanî û teorî bi hev re dikir. Paşê di çarçoveyek rêxistinkirî û qanûnî de entegre bû û bi damezrandina komeleyên cûrbecûr, gihîşt lûtkeyê. Di serî de Komeleya Jinên Demokrat ên Tûnisê û Komeleya Jinan a Lêkolîn û Pêşveçûnê, cih girtin.”

Armanca tevgera jinê veguherandina civakê ye

Zeyneb ev veguherîn wekî bûyerek pir girîng nirxand ji ber ku wê hestek domdariyê da xebata jinê û rê da tevgerê ku bi rêya xebata fermî û her wiha çalakiya zeviyê ya rêxistinkirî pirsgirêkên jinan çareser bike. Zeyneb wiha domand: “Rêya jinê li Tûnisê di bingeh de rêyek rewşenbîrî û çalakvan ma. Li ser bingeha dualîteya raman û çalakiyê ye. Wê nivîsên teorîk û lêkolîn hilberandin. Di heman demê de bingehek ji bo xebata civakî ya girîng danî. Di nav de piştgiriya jinên marjînalîzekirî û guhdarîkirina jinên qurbaniyên tundiyê. Tevgera jinê ya Tûnisê di mijarên girîng ên mirovî de jî beşdar bûye. Beşdarî tevgerên civakî yên li dijî Şerê Iraqê, komkujiyên Îsraîlê li Sabra û Şatîlayê û tundiya li ser gelê Filistînê bûye. Ev perspektîf bi berdewamî pirsa jinê ji perspektîfa subjektîvîteyê û rastiya bêhempa ya jinan çareser dike. Lê her gav armanc dike ku civakê veguherîne û li ser bingehên dadperwer ava bike.”

Roleke girîng di Şoreşa Çileyê de lîst

Zeyneb anî ziman ku tevgerên jinan di qonaxên cûda de, hem di hundur û hem jî li derveyî Tûnisê, bi tevgerên mafên mirovan û kedê re têkildar bûne û bi wan re têkilî danîne. Zeyneb wiha got: “Wekî din, piştî beşdarbûna wan di tevgera hewza madenê ya Gafsa de, wan di Şoreşa 14’ê Çileyê de roleke girîng lîstine, beşdarî serhildana gel bûne. Ev yek hebûna berdewam a tevgera jinê di qonaxên cûda yên aşkerabûn û veguherîna civakî de li Tûnisê nîşan dide. Tevgera jinê ya li Tûnisê yek ji tevgerên herî bihêz û pêşverû ye li gorî hevpîşeyên xwe yên li herêmê û Afrîkayê. Şopa xwe li ser demên cûda yên dîrokî dihêle û di demên girîng ên civaka Tûnisê de rolek dilîze.”

Zeyneb ragihand ku tevgera jinê bi awayekî çalak beşdarî şoreşa Tûnisê bûye, bi dijberiya tiştê ku wê wekî "herikek reaksiyoner û tarî" bi nav kiriye ku dixwest destkeftiyên jinan têk bibe û wan vegerîne serdemên ku jinên Tûnisê qet nedîtine. Wê diyar kir ku ev têkoşîn rê li ber bindestkirin û marjînalîzekirina jinan girtiye.

Jin ji bo şoreşê amade bûn

Zeyneb tevgera jinê wekî dualî karekterek bi dest xistiye û wiha pê de çû: “Diyalog bi rejîmê û saziyên fermî re ji bo guhertina qanûnan û girtina tevkariyên qanûnî çêbûye. Bi beşdarbûna di tevgera rizgariya civakî ya berfireh a civaka Tûnisê de, bi hev re kiriye. Jin di navbera 17’ê Kanûnê û 14’ê Çileyê de amade bûn û di vê pêvajoyê de, wan bi çêkirina nivîsan ji perspektîfa zayendî, bikaranîna bingehên jinê û nîqaşên meydanî, xwe cuda kirin. Ev nivîs di çarçoveya têkiliyên pratîkî yên ku armanc dikin tora di navbera saziyên jin û pêkhateyên civaka sivîl de, ji rayedarên bilindtir, Sendîkaya Karker a Giştî ya Tûnisê û yên din re hatin pêşkêşkirin. Ev veguherîn nîşan didin ku tevgera jinê ji çalakiyek girtî û bêrêxistin, ber bi çalakiyek rewşenbîrî û pratîkî ve çû ku armanc dike civakê biguherîne.”

Hêza saziyên jinan a li Tûnisê

Derbarê sedemên serkeftin û rêxistinkirina tevgera jinê ya Tûnisê ya ku tevî dijwarî û êrîşên ku pê re rû bi rû maye de, Zeyneb bawer dike ku jinan girîngiya hebûnek rewa û qanûnî di destpêkê de nas kirine. Zeyneb wiha got: “Ev gihîştina rewşenbîrî û hişmendiya siyasî di nav elîta jin de nîşan dide, ku em bawer bûn ku çalakvaniya demdirêj nikare veşartî bimîne, lê divê di nav civakê de giştî û çalak be. Cihêrengiya paşxaneyên civakî û siyasî yên çalakvanan - ji Marksîst û lîberalan bigre heya komunîst û sendîkavanan - hêzê dide tevgera jinê. Hişmendiya vê elîtê ya girîngiya çalakiya qanûnî, wekî nêzîkatiyek bingehîn ji bo bidestxistina mafên jinan jî beşdarî vê yekê bû. Hêza rêxistinên jinan li Tûnisê, bi taybetî Komeleya Jinên Demokratîk a Tûnisê, ji damezrandina xwe ya di sala 1989’an de wekî mifteya tevgera jinê dibînim. Beşdarî ewlekirina mafên jinan û qanûnên ku jinan ji tundî û dûrxistinê diparêzin, garantîkirina mafê wan ê xebatê û beşdarbûna di jiyana giştî û siyasî de, bûye. Ev maf, berhema têkoşînên dirêj in û ne diyariyek ji kesî ne. Me bandor li saziyên fermî kiriye û em beşdarî guhertina rastiya malbat û civakê bûne. Di heman demê de em hevgirtina civakî biparêzin.”

Li ser prensîbên edalet, wekhevî û dabeşkirina kar bûn yek

Zeyneb anî ziman ku reform bi rêya "nêzîkatiyek taktîkî ya rasterast" li ser bingeha nêzîkatiyek gav bi gav hatine bicîhkirin û wiha bidawî kir: “Di heman demê de vîzyonek siyasî ya normatîf parastin ku ji bo çalakvanan tevî paşxaneyên wan ên îdeolojîk ên cûda, asoyek hevpar ava kiriye. Ew li ser prensîbên edalet, wekhevî û dabeşkirina kar bûn yek. Me bawer kir ku ev dualîte, digel taybetmendî û cihêrengiya bêhempa ya çalakvanan, hebûna domdar a jinan hêsan kir û hêza tevgera jinê li Tûnisê diyar kir. Riza hêz, serkeftin û berdewamiyê di dualîteya reform û veguherîna domdar de ye. Ev yek bû sedema avakirina modela normatîv a ku tevgera jinê ya Tûnisê armanc kir.”