RADYE EBDILSELEM

Ji dîlgirtina jinan a di malan de bigre heta kuştina li qadên giştî, ji zextên ji bo parastina zewacê bigre heta nerazîbûnên li dijî rêziknameyên yasayî yên parastinê, ev bûyer nîşan didin krîzek ku ji sûcên takekesî derbas dibe. Ev krîz hawîrdorek civakî û yasayî eşkere dike ku parastina jinan hîn jî mijara nîqaşê ye.

Xetera tundiya li dijî jinan ne tenê ji şêweyên wê yên cûrbecûr, di heman demê de ji şert û mercên ku dihêlin berdewam bike jî tê. Ev şert û merc desthilatdariya malbatê ya ku dibe zorê, kevneşopiyên ku ewlehiya jinan li ser rûmeta malbatê didin pêş, gotarên ku ji bo sûcdar li hincetan digerin û wekî ku bûyer nîşan didin, çarçoveyek yasayî ya ku nikare parastinek berfireh û bibandor peyda bike vedihewîne.

Li Lîbyayê, ev faktor di dozên cûrbecûr de li hev dicivin. Ji revandina jineke ciwan di mala malbata wê de li Dernayê bigre heya kuştina jinan li kolanan, ji mirina Sara Atiyye et-Taberkî ku hefteyek piştî şewitandina zindî mir, heya dîtina laşê bêcan ê jineke ciwan di doza Zelle de, ev bûyer bi pîvanên xwe yên cûda derdikevin pêş. Ev doz hebûna pêvajoyek yekane an heman sedeman nîşan nadin.

Lê belê, ew pirsek bingehîn derdixin holê. Çima ewlehiya jinê di nav malbatê de dibe kaxezek danûstandinê û çi ewlehiya wê li derveyî malbatê misoger dike?

Rûyê veşartî yê tundiya navmalî

Rizgarkirina jineke ciwan a ku li taxa Şîha ya Dernayê ji aliyê tîmên Wezareta Karên Navxweyî ve li malekê dîl hatibû girtin, rûyê veşartî yê tundiya navmalî eşkere dike. Li gorî raporan, jina ciwan di bûyerekê de ku çar birayên wê û diya wê tê de bûn, bi zincîran hatibû girêdan. Ev bûyer nîşan dide ku çawa tundî ji êrîşa fîzîkî wêdetir diçe, dighîje heta mehrûmkirina azadiya kesekî di nav malê de.

Girîngiya dozê ew e ku ew ramana ku malbat bi xwezayî cihekî ewle ye, dike ber pirsê. Girêdanên xizmtiyê rê li ber tundiyê nagirin. Di hawîrdorekê de ku têkiliyên hêzê ne wekhev in de, otorîteya endamên malbatê dikare bibe amûrek ji bo kontrolkirina kiryar û biryarên jineke ciwan.

Pirsgirêkek bi heman rengî di vegotinên derbarê mirina Sara Atiyya al-Tabarqî, dayîka du zarokan de jî tê dîtin. Saraya ku piştî şewitandina zindî hefteyek êş kişand, di dawiyê de mir. Agahiyên ku ji raya giştî re tê gotin jî êşa wê bi şîdeta navmalî û zextên ji bo parastina zewaca wê ve girêdidin.

Her çend pêwîst e ku di navbera her du rewşan de cûdahiyek bê çêkirin jî, her du jî pirsgirêkek hevpar derdixin holê, mafê jinê yê redkirina zirarê û daxwaza parastinê. Divê malbat nebe avahiyek ku jinê neçar bike ku têkiliyek zirardar bidomîne an jî wê ji azadiya xwe bêpar bike.

Tundiya li qadên giştî û mexduriyeta bêdawî

Tundî bi tenê di qada taybet de sînordar nîne; ew dikare xwe li kolanan, li ber çavan, bi şiklê kuştinê nîşan bide, an jî bi salan çareser nebe.

Di Tîrmeha 2026’an de, belavkirina wêneyên ku nîşan didin jinek li Sebha bi eşkereyî tê qemçîkirin, nîqaşên li ser cezayê laşî û rûmeta mirovan derxist holê. Li gorî agahiyên hevpar, ceza li gorî biryara dadgehê hatiye bicîhanîn. Dema ku ev bûyer tê nirxandin, pêwîst e ku di navbera belgekirina bicîhanîna biryara dadgehê û nirxandina asta lihevhatina ceza bi bingeha yasayî û erkên mafên mirovan de cudahî bê kirin.

Dozên wekî kuştina Hansa el-Mucahîd di Mijdara 2025’an de û êrîşa çekdarî ya li Tacûrayê ya di Tebaxa 2026’an de ku du jinan jiyana xwe ji dest dan, mijara tundiya li ser jinan li qadên giştî vegerandiye rojevê. Dozên din, weke windabûna Endama Parlamentoyê Siham Sarqîua jî beşek ji nîqaşên li ser pêwîstiya ronîkirina çarenûsa jinên ku binpêkirinên mafên mirovan ên giran li wan hatine kirin û hesabpirsîna berpirsyaran dimînin.

Doza Zelle û rola berpirsyariya rojnamevaniyê

Li nêzîkî rêya di navbera Zelle û Veddan de, piştî rapora windabûna kesekî, cesedê jineke ciwan di bagaja otomobîlekê de hat dîtin. Li gorî daxuyaniyek ewlehiyê ya ku di 12’ê Cotmehê de hat weşandin, piştî hewldanên lêgerîn û lêpirsînê, gumanbar teslîm bû û li gorî agahiyan sûc qebûl kir. Hate diyarkirin ku ji bo temamkirina lêpirsîna yasayî, prosedûrên pêwîst hatine destpêkirin.

Hûrguliyên ku di derbarê têkiliya gumanbar a bi qurbaniyê re an jî motîfa muhtemel a sûc de belav dibin, hewceyê piştraskirinek serbixwe ne. Ev çîrokek vedihewîne ku bûyerê bi encama testa hormona ducaniyê ve girêdide. Encama testa bijîşkî ya destpêkê divê wekî delîlek ji bo tevgera jinê neyê pêşkêşkirin an jî ji bo rewakirina êrîşek li dijî wê neyê bikaranîn. Analîzên bijîşkî biryarên exlaqî nadin, guman ceza rewa nake û xizmtî mafê diyarkirina çarenûsa jinekê nade kesî.

Eger bê piştraskirin ku gumanên derbarê jiyana taybet a jinê de li pişt êrîşê hebûn, ev doz dê nîqaşek kûrtir li ser têgihîştina ku laşên jinan dike bin kontrola malbatê û hilbijartinên jinan wekî mijarek kolektîf dibîne ne wekî mafek takekesî. Berpirsyariya rojnamevanî li vir ne tenê bi vegotina çîrokên belavbûyî ve sînordar e. Ew her wiha pêşîgirtina li darizandina ji nû ve ya civakî ya qurbanî û dûrketina ji pêşkêşkirina tohmetên ne piştraskirî û hûrguliyên kesane wekî rastiyek vedihewîne.

Hincetên çêkirî yên ji bo rewakirina sûc û 'gotara namûsê'

Piştî bûyerên tundiyên li dijî jinan, carna hewl tê dayîn ku kiryarên sûcdaran bi karanîna têgehên wekî hêrs, nexweşiya derûnî, sêrbazî, an rûmetê bên ravekirin. Carna, taybetmendiyên wekî olperestî an xwedîbûna navûdengek baş a civakî li vana têne zêdekirin. Wisa xuya dike ku wêneyê kesekî di civakê de îhtîmala kirina sûcek ji holê radike an jî berpirsyariya wî/wê sivik dike.

Pirsgirêk ne lêkolîna sedemên êrîşê ye, ew veguherandina ravekirinan bo hincetan e berî ku lêpirsîn biqede. Hêrs kuştinê rewa nake. Baweriya olî bêparastinê nade. Nexweşiya derûnî jî nikare wekî ravekirinek otomatîkî ji bo tundiyê bêyî nirxandina pispor û delîlan bê bikaranîn.

Gotinên namûsê gava ku tevger an jî navûdengê jinê dixin navenda dozê û êrîşa li ser wê paşguh dikin, bi taybetî dibin tiştekî gelekî xeternak. Her çiqas delîl, berpirsyarî û edalet divê bên pirsîn jî, nîqaş dighîje wê astê ku qurbanî heta çi radeyê li gorî hêviyên malbat û civaka xwe tevdigere. Bi rêya vê mekanîzmayê, qurbanî ne tenê ji vegotinê tê dûrxistin, di heman demê de pîvanên ku destûrê didin kontrolkirina li ser wan jî têne hilberandin. Sûc wekî bûyerek îzolekirî tê pêşkêşkirin, di heman demê de têkiliyên hêzê û zextên civakî yên ku beşdarî normalîzekirina tundiyê dibin, li derveyî qada berpirsyariyê dimînin.

Astengiyên yasayî û nîqaşên li ser mafên jinan

Nîqaşa li ser tundiya li dijî jinan nikare ji çarçoveya yasayî ya ku tê çaverêkirin ku pêşî li tundiyê bigire û sûcdaran ceza bike, bê veqetandin. Di vê çarçoveyê de, nîqaşên li ser pêşnûmeyasaya li ser têkoşîna li dijî tundiya li dijî jinan ku ji Meclîsa Nûneran re hatiye pêşkêşkirin, pirsa gelo yasayên Lîbyayê dikarin parastinek zelal û berfireh ji jinan re peyda bikin, derdixin holê.

Di nûçe û daxuyaniyên gel de nerazîbûnên li dijî pêşnûmeyê hatin nîşandan. Di nav vana de, daxuyaniyên muftiyê Lîbyayê Sadik El-Gyryanî jî hene, ku yasa wekî feraseteke rojavayî ya ferzkirî pênase dikin û li ser hin madeyên wê îtiraz dikin.

Hevpeymana CEDAW a ku bi armanca rakirina her cure cudakariya li ser jinan tê armanckirin û biryara dadgehê ya ku hat ragihandin di 14'ê Îlona 2022'yan de hatiye dayîn jî bûn mijara nîqaşan.

Lê belê divê hûrguliyên biryara dadgehê, cewherê hevpeymanê têgihîştinê û encamên wê û rewşa yasayî ya heyî ya pêşnûmeqanûnê bi rêya nivîsên fermî û çavkaniyên dadwerî yên pêbawer bên lêkolînkirin. Divê îtîrazên olî an siyasî yên li dijî pêşnûmeyasayek ji rêzikên yasayî yên girêdayî yên ku bi rastî di meriyetê de ne bên cudakirin. Lê belê, mijara bingehîn ji perspektîfa mafên mirovan ve zelal e, tenê ragihandina redkirina tundiya li dijî jinan têr nake. Divê ev helwest ji hêla çarçoveyek yasayî ve bên destekkirin ku rêyên guncaw ji bo pêşîlêgirtin, parastin, raporkirin û hesabdayînê pêşkêş dike.

Pirsên krîtîk ên li benda bersivê ne

Civak heya ku ew qurbaniyê sûcdar bike, wê neçar bike ku têkiliyek zirardar bidomîne, ji bo sûcdar hincetan bigere, an mafên jinan wekî gefek li ser nirxên malbatê bibîne, nikare bibe şirîkê parastinê. Ji jineke ciwan a ku di mala malbata xwe de dîl tê girtin bigre heya zextên ji bo domandina zewacek zirardar, ji êrîşên giştî bigre heya kuştinan, doz ji hev cûda ne, lê pirsên derbarê mafan de yek in:

• Kî xwediyê desthilatê ye ku biryarên li ser jiyana jinekê bide?
• Kî dê wê biparêze dema ku çavkaniya xetereyê malbata wê bi xwe be?
• Şermezarkirina civakî tê çi wateyê heya ku, ew veneguhere parastina yasayî û berpirsyariya rastîn?
• *Rojnamevana Lîbyayî