Navenda Nûçeyan – Bi salan e, Îran şahidiya pêlên binpêkirinên mafên mirovan ên li pey hev dike ku bandorê li beşên cûda yên civakê dike, ji çalakvanên siyasî û rojnamevanan bigire heya jin, zarok û kêmneteweyên olî û etnîkî. Ev binpêkirin bi kampanyayek berfireh a tepeserkirinê re tê ku girtinên keyfî û îşkenceyê jî di nav de ne.

Raporên ji bajarên cûda yên Îranê nîşan didin ku girtinên tundî zêde bûne, cezayên darvekirinê zêde bûne, îtirafên bi zorê yên berfireh hatine kirin û zexta sîstematîk li ser malbatên girtiyan heye. Tenê hefteya borî bi dehan welatî li bajarên wek Ehwaz, Îze, Meşhed, Reşt, Kirmaşan, Zahedan, Şîraz, Tehran, Zencan, Yezd, Bukan, Pîranşar, Kerec, Seqqez, Urmiye, Erdebîl, Îsfahan û Qezvîn hatine girtin an jî darvekirin. Gelek malbatan mafê serdana hezkiriyên xwe, zanîna cihê wan, an jî lidarxistina merasîmên şînê bê parmane.

Raporên ku hefteya borî ji aliyê girtîgehan û rêxistinên mafên mirovan ve hatine weşandin nîşan didin ku bi berdewamiya qedexeyên giran ên înternetê û atmosfereke şer-wêrankirî, tepeserkirina ewlehiyê li Îranê ketiye qonaxeke nû, ku tê de jinên girtî, malbatên kesên ku li edaletê digerin û kesên ku di dema xwepêşandanan de hatine girtin di bin zexteke ji her demê mezintir de ne.

Qutkirin û kêmbûna agahdariyê

Li zindana Dîzel Abad a Kirmaşanê, serdanên girtiyan bi tevahî hatine qedexekirin û bi hefteyan e malbat nikarin hezkiriyên xwe bibînin. Çavkaniyên herêmî radigihînin ku telefonên girtiyan têne şopandin û girtîgeh di bin çavdêriyeke tund de ye. Malbatên girtiyên dibêjin ku em çarenûsa zarok û heskiriyên xwe nizanin û hin dayikên girtiyan ji aliyê saziyên dadwerî û ewlehiyê ve bi gefên dubare re rûbirû mane.

Li Îze û Xuzistanê, zext li ser xwepêşanderên girtî û malbatên wan berdewam dike. Şadiya Mûsavî ya 18 salî hê jî li Zindana Sepîdar a Ehwazê girtî ye. Medyaya dewletê bi weşandina îtîrafên bi zorê dest bi rê li ber cezayên dijwar li dijî wê kiriye. Malbata wê di hefteyên dawî de bi berdewamî ji bo pirsa rewşa wê bi dezgehên ewlehiyê re têkilî danî, lê bersiveke zelal negirtiye.

Li Şîrazê, girtina Astra Ensari û Elham Zaraatbeshe, hem parêzer û hem jî çalakvanên mafên mirovan, fikarên li ser zêdebûna zextê li ser parêzerên ku dozên siyasî birêve dibin zêde kiriye. Malbatên parêzeran dibêjin ku tevî çend rojan bêewlehiyê jî, hê jî tu agahî li ser cih û rewşa wan tune ye û hewldanên qanûnî bê encam mane.

Gefa darvekirinê û îtîrafên bi zorê

Xwişkên Nîûşa û Mona Nakhai li Tehranê bi gefa darvekirinê re rûbirû ne, di bin zexteke dijwar de ji bo derxistina îtîrafan ji wan. Malbata wan jî hatiye gefkirin ku rê li ber axaftina wan a li ser dozê bigirin û ew xistine rewşek tirs û fikarên zêde. Di girtîgehên jinan de, piştî protestokirina mirina Somayeh Raşidî li Girtîgeha Qerçaxê, Şîva Îsmaîlî û Elaheh Fouladî ji her yekî re şeş meh cezayên din hatin dayîn. Çalakvan vê yekê wekî hewldanek ji bo bêdengkirina girtiyên jin ên ku şert û mercên nemirovane yên di girtîgehan de rexne dikin dibînin.

Xedîjeh Marfaridî li Meşhedê bi tohmeta "heqaretkirina" rayedaran re rûbirû ye. Malbata wê ji dubarekirina pêla darvekirinê ya dawî dikişîne û ditirse. Jineke ciwan a din bi mehan e bêyî darizandin li Girtîgeha Vakilabadê tê girtin, di heman demê de malbata wê ji ber nebûna hesabpirsîn an zelaliya qanûnî di rewşek fikaran de dijî. Li Zencanê, Leyla Jafarlou û Flora Samdani di girtîgehên bê têkilî de dimînin. Malbatên wan dibêjin ku ew heta cihê wan jî nizanin, tevî ku gelek caran ji rayedaran re serlêdan kirine. Raporên îtîrafên bi zorê yên ku ji girtiyên jin ên li Zencanê hatine stendin fikaran li ser îşkence û zexta psîkolojîk derdixin holê.

Li Yezdê, raporên mafên mirovan şert û mercên xeternak ji bo girtiyên siyasî yên jin nîşan didin. Jin, mêr û zarokên ku di derbarê xwepêşandanan de hatine girtin, li kêleka girtiyên ku bi sûcên hevpar hatine mehkûmkirin, di şert û mercên ne guncav de têne girtin û çarenûsa hin ji wan hê ne diyar e.

Li girtîgehên Reşt û Lakan fikar zêde dibin ji ber ku malbat ji darvekirinên bê hişyarî ditirsin. Xizmek yek ji kesên mehkûm dibêje ku malbat her şev li benda bangek telefonê ya ku darvekirinê radigihîne dijîn, wekî ku di dozên berê de qewimî. Vê yekê atmosferek tirs û bêdengiyê çêkiriye, ku rê li ber malbatan digire ku ti çalakiyek giştî bikin. Di vê navberê de, veguhastina hejmarek girtiyên siyasî bo girtîgeha Qezel Hesar li Kerajê tirsên din ên darvekirinên nêzîk zêde kiriye, û çavkaniyên nêzîkî malbatên wan nîşan didin ku gelek ji wan bi mehan di hucreyên tenê de hatine girtin û ji bo derxistina îtîrafên bi zorê têne îşkencekirin.

Zext û berdewamiya zextê

Li Ehwaz û Kutê, bi dehan Erebên Sunnî hatine girtin û malbatên wan ji mehekê zêdetir e mafê serdanê ji wan re hatiye qedexekirin. Hêzên ewlehiyê rê li ber malbatan digirin ku tu agahî li ser cihê xizmên xwe bi dest nexin. Li Zahedan û Belûçê, girtinên tund di nav nebûna agahdariyê de hema bêje bi tevahî berdewam dikin. Malbatên girtiyan radigihînin ku ji dema girtina wan ve tenê yek têlefonek wergirtine, piştî wê hemû têkilî qut bûne. Malbatên din jî ragihandine ku dema dozên kurên xwe dişopînin, gef û tirs li wan hatiye xwarin.

Ji bilî pêla girtinên ku çalakvanên sivîl, jin û xwepêşanderan hedef digirin, raporên ji bajarên Îze, Îsfehan, Zahedan û Ehwazê nîşan didin ku zarok û kesên temenbiçûk rasterast ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine hedefgirtin. Çalakvanên mafên zarokan vê yekê wekî nîşanek eşkere ya berfirehbûna polîtîkayên zextê ji bo ku komên temenî yên herî ciwan di civakê de jî di nav xwe de bigirin dibînin. Rêxistinên mafên mirovan dibêjin ku reftara Komara Îslamî ya li hember zarok û ciwanên xwepêşander, hem ji aliyê ewlehî û hem jî ji aliyê dadweriyê ve, binpêkirina Peymana Mafên Zarokan û mînakek ji avahiyek e ku zarokan naparêze, lê belê wan bi girtin, lêpirsîn, gef, îtîrafên bi zorê û bêparkirina ji mafên wan ên bingehîn re rû bi rû dihêle.

Çalakvanên mafên zarokan bawer dikin ku veguherandina navendên reformê bo baskê ewlehiyê ji bo kontrolkirina ciwanên xwepêşander nîşan dide ku tepeserkirina zarokan di rejîma Îranê de normalîze bûye, rejîmek ku, tewra di şert û mercên şer de jî, zexta li ser civakê sivik nekiriye lê çarçoveya reftara ewlehiyê berfireh kiriye da ku zarok û malbatên wan jî di nav xwe de bigire.

Malbatên xemgîn

Ji bilî darvekirinên siyasî, leza darvekirinên ne-siyasî jî zêde bûye. Di rojên dawî de, hejmarek girtî li zindanên Îsfehan, Kirmaşan, Erdebîl û Qezvînê hatin darvekirin. Lêbelê, çalakvanên mafên mirovan dibêjin ku zêdebûna darvekirinên siyasî û atmosfera şer van darvekirinan tarî kiriye û hişmendiya raya giştî ya li ser wan kêm kiriye.

Malbatên qurbaniyên darvekirinan bi qedexeyên giran re rûbirû ne. Di hin rewşan de, cenazeyên miriyan tenê ji bo çend hûrdeman ji malbatên wan re têne dayîn û merasîmên cenaze di bin ewlehiya giran de têne lidarxistin. Çavkaniyên mafên mirovan radigihînin ku di hin rewşan de, malbatan destûr nehat dayîn ku merasîmên şînê yên giştî li dar bixin û hêzên ewlehiyê hewl dan ku pêşî li kombûn an merasîmên bîranînê bigirin.

Li gorî rêxistinên mafên mirovan, herî kêm 25 girtî li benda darvekirinê bûn û zêdetirî hezar û 500 kes hatin girtin. Di meha borî de çend sivîl bi gulebaran an îşkenceyê hatin kuştin. Parêzvanên mafên mirovan hişyarî didin ku berdewamiya şer, qutbûna înternetê û bêdengiya civaka navneteweyî şert û mercên ji bo zêdekirina tepeserkirinê, pêkanîna darvekirinên veşartî û zextek berfirehtir li ser malbatên girtiyan û daxwaznameyan afirandine.