Mexrib – Li Qraliyeta Mexribê, piştî hilbijartinên yasadanînê yên ku Partiya Resenî û Modernîteyê (PAM) weke hêza sereke derket holê, guhertineke siyasî ya girîng çêbû. Ev encam li gel balkişandina stratejîk a ser zêdekirina beşdarbûn û bihêzkirina jinan di Meclîsa Nûneran a nû de, rê li ber danûstandinên avakirina hikûmetê vedike.

Komeleya Jinên Demokratîk a Mexribê (ADFM) roja Duşemê encama lêkolîna bi sernavê ‘Barometreya nûnertiya siyasî ya jinan di hilbijartinên yasadanînê yên 2026’an’ de ragihand. Armanca vê komeleyê ew e ku nîqaşên giştî li ser rewşa nûnertiya siyasî ya jinan piştî hilbijartinên yasayî yên ku di 23’yê vê mehê de hatine kirin, zêdetir bike.

Li gorî lêkolînê ji sedî 58.3’ê partiyên ku lêkolîn li ser wan hatiye kirin di destnîşankirina namzedên jin de xwedî ezmûneke qels in, ji sedî 25 jî xwedî ezmûneke baş in. Yekîtiya Sosyalîst a Hêzên Gel (USFP) jî di kategoriya navîn de cih digre.

Partiya Pêşketin û Sosyalîzmê (PPS), Hevpeymaniya Çep û Partiya Resenî û Modernîteyê (PAM) di kategoriya ‘baş’ de cih girtin. Li hemberî vê, Yekîtiya Neteweyî ya Serbixweyan (RNI), Tevgera Serxwebûna Gel (MP), Yekîtiya Destûrî (UC), Partiya Edalet û Geşepêdanê (PJD), Tevgera Sosyal Demokrat (MDS) û Eniya Hêzên Demokratîk (FFD) di kategoriya ‘lawaz’ de cih girt.

Komeleyê da zanîn ku girîngiya namzediya jinan ne tenê di nava lîsteyên hilbijartinê de ye, di hêza partiyan de ku riyên siyasî yên domdar ji bo wan ava bikin; riyên ku veguherînek ji beşdarbûna sade di pêşbaziyên hilbijartinê de ber bi meqamên berpirsyariyê û biryardayînê ve hêsan dikin.

Ji gotinê heta pratîka partiyê

Di endeksa entegrekirina hêza siyasî ya jinan di nava polîtîkayên partiyan de, barometreyê nîvê partiyên çavdêrîkirî ango ji sedî 50, di asteke qels de danî. Ev dane newekheviyek di pozîsyona hêza siyasî ya jinan di nava partiyan de nîşan didin. Ev yek pirsa ka pabendbûna bi wekheviyê re çiqas ji asta gotina siyasî ber bi polîtîkayên partî yên zelal, domdar, şopîner û berpirsiyar ve çûye, derdixe holê. Partiya Pêşketin û Sosyalîzmê û Hevpeymaniya Çep di vê nîşaneyê de bi asteke baş sînordar bûn her wiha komek din a partiyan di asteke navîn de bûn.

Reforma hilbijartinê ezmûneke din li ser wekheviyê ye

Barometreyê cudahiya di helwestên partiyên siyasî yên li hemberî reformên hilbijartinê û têkiliya wê bi wekhevî û wekheviya zayendî (hevsengiya nûnertiyê) de eşkere kir. Ji sedî 41.7’ê partiyan wek ‘qels’, ji sedî 25 wek ‘navîn’ û ji sedî 16.7 wek ‘baş’ hatine kategorîzekirin. Ji bo ji sedî 16.7’ê mayî daneyên berdest tune bûn.

Nirxandina ‘baş’ tenê bi Partiya Pêşveçûn û Sosyalîzmê (PPS) û Hevpeymaniya Çep ve sînordar bû. Di heman demê de Partiya Rastîn û Modernîteyê (PAM), Partiya Serxwebûnê û Yekîtiya Sosyalîst a Hêzên Gel (USFP) di asta ‘navîn’ de cih girtin. Li gorî komeleyê, pirsgirêk ne tenê ew e ku partî piştgiriya ji bo beşdariya jinan îlan bikin. Ya bi rastî girîng ew e ku ev pabendbûn çiqas di pêşniyarên der barê qaîdeyên pêşbaziyê, temsîlkirin û gihîştina saziyên hilbijartî de diteyîse.

Partî kê û çawa hildibijêrin?

Yek ji nîşaneyên sereke yên ku ji hêla barometreyê ve tên destnîşankirin, bi rêveberiya pêvajoyên hilbijartina namzedan û gihîştina pozîsyonên ku berpirsiyariyê hewce dikin ve girêdayî ye. Ji ber nebûna daneyên têrker, ne gengaz bû ku zelaliya pîvanên hilbijartinê ji bo namzedên jin li navçeyên herêmî ji bo ji sedî 41,7’ê partiyan bê nirxandin. Lê heman rêjeya partiyan di vî warî de asteke ‘baş’ nîşan dan.

Komele nebûna daneyên li ser rêbazên hilbijartina namzedên jin bi taybetî girîng dibîne. Ji ber zelalî di pêvajoya namzedkirinê de ne tenê bi pîvanên hatine pejirandin ve girêdayî ye, di heman demê de bi zelalî, gihîştin, şopandina van pîvanan û berpirsyariya partiyan di vî warî de girêdayî ye. Lêkolînên çavdêriyê her wiha çavdêriyên ku faktorên darayî di hinek pêvajoyên namzedkirinê de rola ku dilîzin eşkere kirine. Ev dîtin nîqaşên li ser derfetên wekhev ên jinan ji bo mîsogerkirina namzediyê bi xwe re tîne.

Hilbijartinên herêmî û hejmara namzedên jin ne her tişt e

Li deverên herêmî yên yasadanînê, ji sedî 16.7’ê partiyan asta ‘baş’ a nûnertiya jinan nîşan dan. Partiya Pêşketin û Sosyalîzmê (PPS) bi 9 namzedên jin û Partiya Rastîn û Modernîteyê (PAM) bi 7 namzedên jin di vî warî de derdikevin pêş. Li aliyê din ji sedî 33.3’ê partiyan di asta ‘navîn’ de performans nîşan dan. Tevgera Civakî ya Demokratîk (MDS), Partiya Serxwebûnê, Eniya Hêzên Demokratîk (FFD) û Tevgera Gel (MP) weke ‘lawaz’ cih girtin.

Komeleyê destnîşan kir ku her çendî hejmara namzedên jin girîng be jî bi tena serê xwe têrê nake ku şansa jinan a ketina parlamentoyê bipîve. Faktorên din, weke xwezaya navçeyê, cihê namzed di lîsteya hilbijartinê de û asta pêşbaziyê di nava navçeyê de jî roleke diyarker dilîzin.

Nûnertiya siyasî bi namzediyê dest pê dike lê li wir bi dawî nabe

Encamên destpêkê yên barometreyê nîqaşa li ser nûnertiya siyasî ya jinan ji pirsa tenê çend jin di hilbijartinan de dibin namzed wêdetir dibin. Riya ber bi meqamên hilbijartî bi namzediyê dest pê dike. Lê ew pêvajoya hilbijartina namzedên jin, bicihkirina wan di navnîşanên hilbijartinê de, pêşbaziya adil, berdewamiya beşdariya wan di jiyana partiyê de û derfetên pêşveçûnê ji bo meqamên berpirsyariyê biryardayînê jî digre nava xwe.

Bi vî awayî, lêkolîn nîqaşeke li ser xwezaya mekanîzmayên partiyan ên ku hebûna jinan di siyasetê de şekil didin û asta ev mekanîzma dikarin beşdariya jinan di hilbijartinan de veguherînin nûnertiyeke siyasî ya domdar, dide destpêkirin.