Navenda Nûçeyan – Hedy Lamarr yek ji stêrkên herî navdar ên Hollywoodê yên salên 1940 û 1950’î bû, bi bedewiya xwe û rolên xwe yên fîlman navdar bû ku wê kir yek ji sembolên serdema xwe. Lê li pişt wêneyê wê yê balkêş hişek dilxwazê zanist û teknolojiyê hebû ku ramanên wê paşê beşdarî dîroka ragihandina bêtêl bûn.

Hedy Lamarr ku navê wê yê orîjînal Hedwig Eva Maria Kessler bû, di 9’ê Mijdara 1914’an de li Viyanayê ji malbateke Cihûyan ji dayîk bû. Ji zarokatiyê ve, wê meraqek li ser makîneyan û çawaniya xebitandina tiştan nîşan da û ew bi zanist û teknolojiyê re eleqedar bû, her çendî wê perwerdeyek fermî ya zanîngehê di vî warî de negirtibe jî.

Ji şanoyê ber bi Hollywoodê ve

Têkiliya Lamarr bi hunerê re di temenê ciwaniyê de dest pê kir. Di 16 saliya xwe de, wê xwe li dibistana derhênerê şanoyê Max Reinhardt li Berlînê qeyd kir da ku lîstikvanî û dramayê bixwîne. Di sala 1933’yan de, di 18 saliya xwe de, ew di fîlma Çekî "Ecstasy" de xuya bû. Fîlm ji ber hin dîmenên xwe yên eşkere gelek nîqaş derxist holê û bû yek ji berhemên ku bi destpêka kariyera wê ve girêdayî ne.

Piştre, bi bazirganê çekan ê Awusturyayî Fritz Mandel re zewicî û jiyana wê ya zewacê dijwar û sînordar bû. Lê belê di vê heyamê de, ew bi cîhana çek û teknolojiya leşkerî re mijûl bû. Ew beşdarî civînên bi endezyar û efserên leşkerî re bû, guh da nîqaşên wan ên li ser çek û pergalên ragihandinê yên bêtêl ku alîkariya wê kir zanîna teknîkî bi dest bixe û paşê bikar bîne.

Piştî ku wê û hevjînê xwe, hev berdan, ji Ewropayê çû Neteweyên Yekbûyî û peymanek bi studyoyên Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) re îmze kir. Bi vî rengî beşek nû di jiyana wê de dest pê kir. Ew zû bû yek ji stêrkên herî mezin ên Hollywoodê lê navdarî û bedewiya wê berjewendiyên wê yên din ên di zanist û dahênanê de xist bin siya xwe.

Aqilê afrîner ê li paş bedewiya balkêş

Bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn re, Lamar xwest bi awayekî ku ji kariyera wê ya lîstikvaniyê derbas bibe, beşdarî hewldana şerê li dijî Naziyan bibe. Bi hevkariya muzîkjen George Antheel, wê dest bi fikirîna li ser ka mirov çawa pirsgirêka torpîloyên bi radyoyê kontrolkirî çareser bike kir.

Ger dijmin frekansa ku tê bikaranîn kifş bikira, ew dikarin sînyalê asteng bikin û torpîloyê neçalak bikin an jî rêça wê biguherînin. Ji ber vê yekê, Lamar û Antheel planek çêkir ku tê de guhestina bilez di navbera frekansên cuda de hebû li şûna ku li ser frekanseke sabît bimînin.

Weşanger û wergir divê bi hev re werin senkronîzekirin da ku herdu jî bizanibin sînyal dê biçe kîjan frekansê ku girtin an astengkirina wê pir dijwartir dike. Antheel ji bo vê senkronîzasyonê îlhama xwe ji mekanîzmaya piyanoya mekanîkî (pianola) girt.

Di sala 1942’yan de, herduyan pergalek ragihandinê ya veşartî li ser bingeha vê ramanê patent kirin û ji bo piştgiriya hewldana şerê Emerîkayê pêşkêş kirin.

Hilberînek pêşwext an jî beriya serdema xwe

Di wê demê de dahênanê zêde bal nekişand ser xwe lê paşê bû beşek girîng ji dîroka teknolojiyên ragihandina bêtêl de. Her ku teknolojî bi pêş ket, têgeha "guherîna frekansê" bi teknolojiyên ragihandinê yên nûjen ve hat girêdan û beşdarî mîrateya zanistî ya ku beriya pergalên wekî Bluetooth û Wi-Fi bû, her çendî ev teknolojî berhema gelek pêşketinên zanistî û endezyariyê ne û ne tenê encama dahênana Lamarr in.

Jinek ku cîhanê tenê wekî sembola bedewiyê didît

Îro jiyana Hedy Lamarr di wê rastiyê de ye ku cîhan ji ber bedewiya wê demek dirêj wê nas dikir lê hişê wê yê afirîner heman baldariyê negirt. Ew lîstikvan û stêrka fîlman bû lê ew di heman demê de jinek bû ku ji zanistê hez dikir û dikaribû çareseriyan ji bo pirsgirêkên teknîkî yên tevlihev çêbike.