Navenda Nûçeyan – Di seranserê dîrokê de, rola jinan di jiyana civakî, aborî û siyasî de gelek caran ji aliyê vegotinên dîrokî yên fermî ve hatiye paşguhkirin. Dîroknasiya navendî ya mêran, di gelek waran de, ji şeran bigre heta damezrandina dewletan, beşdariyên jinan nedîtiye. Baciyan-i Rum ku yek ji komên jinan ên rêxistinkirî yên pêşîn li Anatoliyê tê hesibandin e, bi sedsalan e mînakek e ku hatiye jibîrkirin an jî paşguhkirin.

Rêxistineke jinan a serbixwe

Ev rêxistina ku cihê keda jinan di hilberîna aborî de xurt kir, bi jinên hewcedar re torên hevgirtinê ava kiriye. Li gorî hin çavkaniyan, heta di çalakiyên parastina leşkerî de jî rolek lîst, texmînên damezrandî yên li ser hebûna jinan a di qada giştî de di dîroka Anatoliyê de dide ber pirsê. Îro, dîroknas û lêkolîner Baciyan-i Rum ne tenê wekî şaxa jinan a rêxistina Ahi, di heman demê de mîna rêxistineke jinan a serbixwe ku di şert û mercên wê serdemê de fonksiyonên aborî, civakî û çandî girtiye ser xwe û heta xwedî taybetmendiyên rêxistineke civaka sivîl e jî, dinirxînin.

Di nivîsên dîrokî de

Baciyan-i Rum ku bi lêkolînek di dawiya salên 1980’yan de di çavkaniyên dîrokî de cihê xwe girt, di pirtûka Tarih-i Âl-i Osmanlı (1481) ya dîroknasê Osmanî Aşıkpaşazade de cara yekem di nivîsên dîrokî yên naskirî de wekî yek ji çar mijarên damezrîner ên civakên Tirkmen xuya dike. Piştre, ew demek dirêj ne hêjayî nivîsên dîrokî bû. Di dawiya sedsala 19’an de, Fuad Köprülü ew xist nav Bingeha Împaratoriya Osmanî. Lêkolîna herî berfireh ji hêla Prof. Dr. Mîkaîl Bayram ve tê kirin, ku agahdariyan ji arşîvên dewletê û arşîvên dîrokî yên neteweyên din, nemaze arşîvên Suryanî yên li Mêrdînê berhev dike.

Damezrandina rêxistinê

Li gorî belgeyan, Bacıyan-ı Rum rêxistineke jinan bû ku dişibiya Rêxistina Ahî. Tê payîn ku ew wekî şaxa jinan a Rêxistina Ahî hatiye damezrandin, ji ber ku jin tê de nehatibûn qebûlkirin. Her wiha texmîneke girîng ew e ku Baciyan- i Rum dibe ku bi îradeya jinan wekî rêxistineke cuda hatibe damezrandin. Baciyan-i Rum cara yekem li parêzgeha Kayseriyê ya Anatoliyê, di bin desthilatdariya Selçûkiyên Anatoliyê de di sedsala 13’an de, ango di heman dem û li heman cihî de wekî rêxistina Ahî, hate damezrandin. Seroka wê ya yekem a naskirî Fatma Bacî ye, ku tê gotin keça giyanî ya Hacî Bektaş e. Tê zanîn ku rêxistin di destpêka sedsala 13’an de li parêzgehên Kayserî, Konya, Kirşehîr û Enqereyê hatiye damezrandin û paşê li piraniya herêmên Anatoliyê belav bûye.

Yekîneyên çekdar ên xwişkan

Baciyan-i Rum, dişibihe rêxistina biratiya Ahî wekî dibistanek, xwedî hiyerarşiyek ji şagirt, alîkar, rêwiyan û mamosteyên perwerdehiya hunerî bû. Şêxê Ahî yê her şaxek hunerî di heman demê de wekî şêxê Xwişkan di wê şaxê de dihat hesibandin. Xwişk di çêkirina cil û bergan de pispor bûn. Lê tiştê balkêştir ev e ku Xwişk ne tenê di hunerên xwe de jêhatî bûn, di heman demê de bi hêzên çekdar ên wê demê ve girêdayî bûn. Her çend çavkanî vî aliya tekez nakin jî, tê gotin ku Xwişkan yekîneyên çekdarî hebûn. Li gorî dîrok û vegotinên nivîskî, Xwişkan di vê serdemê de wekî rêxistinek di paşvekişandina dagirkeriyên Mongol û di berxwedana gel de şer kirin, ku ev yek bi qelsbûna Dewleta Selçûkî ya Anatoliyê re têkildar e. Her wiha tê gotin ku artêşên mîrektiyan yekîneyên çekdarî yên cuda hebûn ku ji hezaran jinan pêk dihatin, ji aliyê mêran cuda.

Xwişk tên derxistin

Di nivîsên dîrokî yên serdema destpêkê ya Osmaniyan de, rêxistin wekî "Fakiregan" tê binavkirin, ku tê wateya "Derwêşên Jin", lê tê zanîn ku endamên jin ên vê rêxistinê bi berdewamî xwe wekî "Xwişk" bi nav dikirin. Dîroknas di wê baweriyê de ne ku Xwişk, ji ber ku jin in, nikarin tertîbek cuda pêk bînin, lê dikarin wekî civatek cuda di nav tertîbek de bên hesibandin ku Şêxê wê mêr bû. Lê belê, rastiyek tê zanîn ku Xwişk bi mêran re beşdarî zikir, sema û sohbetan bûn. Ji aliyekî din ve, her ku bandora Îslamê di civaka Tirkmenan de zêde bû, pêşî çekên Xwişkan hatin stendin û dûv re ew ji civînên Ahî û sohbetê hatin derxistin. Xwişkên ku çek hildan û di civînên herêmî de axivîn, veguherî jinên xêrxwaz ên mêrên "esîl" ên Împeratoriya Osmanî, sultanên xas ên haremên (Harem, di dîrokê de, bi taybetî li Împaratoriya Osmanî û hin dewletên din ên Îslamî, navê cihê jiyanê yê taybet ê serwer an malbateke mêr a payebilind bû, ku ji biyaniyan re girtî bû) Siltan.

Mînakek ji çawaniya dûrxistina jinan

Çîroka Bacıyan-ı Rum ne tenê dîroka yek ji rêxistinên jinan ên pêşîn li Anatoliyê ye, her wiha şopên çawaniya dûrxistina bi awayekî sîstematîk ji jiyana civakî jî hildigre. Her çend Xwişk ku di hilberîn, parastin û mekanîzmayên biryardana giştî de roleke çalak lîstin, bi sedsalan di nivîsên dîrokî de nehatine dîtin jî, çavkaniyên sînorkirî yên ku heta roja îro mane, rola damezrîner a jinan di jiyana civakî û aborî ya Anatoliyê de careke din eşkere dikin. Ji bo dîrokzanan, Bacıyan-ı Rum berdewam dike ku mînakek girîng be ku çawa hêza rêxistinkirî ya ku jin di demên berê de xwedî dikirin hate guhertin û ji bîr kirin. Her wiha nîşan dide ka çawa cihê jinan li ser dika dîrokî hate guhertin û jinan ji bîr kirin.