Navenda Nûçeyan – Carnan, sirên herî mezin ên dîrokê ne di berhemên dîrokî yên bi heybet ên ku di mûzeyan de têne pêşandan, di wêneyekî reş û spî yê ku bi salan berê hatiye kişandin de veşartî ye. Lêkolînek nû li ser Şahbanû Meretneith ku nêzî 5 hezar sal berê li Misrê jiyaye, çîrokek wisa derxist holê.

Zanyarên ku wêneyek arşîvî yê berhemek ku di salên 1940’î de li Sakkarayê hatiye dîtin û niha cihê wê nayê zanîn ji nû ve lêkolîn dikin, delîlên nû nîşan didin. Delîlên ku Meretneith ne tenê serwerek li ser navê kurê xwe yê biçûk welat hikum dikir bû, di heman demê de hikumdarek serbixwe bû. Lêkolîn di kovara Prague Egyptological Studies de hate weşandin.

Berhema windabûyî tenê wêneyek li pey xwe hişt

Di navenda lêkolînan de, heyberek biçûk ji rêzê heye. Qapaxekî biçûk ê ji axê ku ji bo girtina devê kavanozê tê bikaranîn. Yek ji 13 pêvekên axê yên ku di salên 1940’î de li Saqqarayê ji hêla arkeolog Walter B. Emery ve hatine keşifkirin, çar sembolên ‘serekh’ (sembolên rûyê qesrê yên çargoşe ku bi gelemperî bazekî Horus nîşan didin ku di hiyeroglîfên Misira Kevnar de ji bo nîşandan û rûmetdayîna fîrawnan têne bikar anîn) ku hikumdarên wê demê temsîl dikin cih digre. Lê, ev hemû berhemên dîrokî bi demê re winda bûne. Plaqeya cama orîjînal a wêneyek yek ji berhemên dîrokî jî îro winda ye. Lêkolîneran tenê bi wêneyek reş û spî û wêneyên ku di arşîvan de hatine parastin bi dest xistine. Li vir teknolojiya nûjen dikeve dewrê.

Wêneya kevin bi rêbazên dîjîtal ji nû ve hate lêkolînkirin

Lêkolîner Sue Kelly û Crystal Miller wêneyê ku bi salan berê hatibû kişandin, bi awayekî dîjîtal ji nû ve hilberandin. Bi zêdekirina kontrastê wêneyê, veqetandina hiyeroglîfan ji paşxaneyê û ji nû ve çêkirina nîşanan bi awayekî dîjîtal, lêkolîneran lêkolînek berfireh a çar serekên ku di wêneyê de xuya dibin, kirin.

Serekên ku di destpêka Misira Kevnar de dihatin bikaranîn, sembolên girîng ên navê hikumdar û statuya padîşahî nîşan didan. Li gorî lêkolîneran, nîşanên li ser serekên duyem û sêyem ên di wêneyê de bi navê Meretneith û xwedayê bi wê ve girêdayî re têkildar in. Ger ev şîrove rast be, dibe ku pozîsyona Meretneith ji ya ku berê dihat fikirîn cuda be.

Ma Meretneith tenê wekîla kurê xwe bû?

Navê Meretneith vedigere serdema Xanedaniya Yekem a Misrê. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku wê pozîsyoneke siyasî ya bihêz girtiye. Lê belê, nîqaşa sereke li ser wê yekê bû ka wê Misir bi navê xwe û bi statuyek wekhev a padîşahekî hikum kiriye an na.

Delîlên zanîn nîşan didin ku Meretneith li şûna wê welat dema ku kurê wê Den zarok bû  hikum kiriye. Ji ber vê, ji bo demek dirêj, ew bi giranî wekî wekîl dihat hesibandin.

Nivîskarên lêkolîna nû dibêjin ku şîrovekirina ku serekên Meretneith aydî Meretneith in, îhtîmala wê herî kêm carekê di jiyana xwe de bi awayekî serbixwe hikum kiribe xurt dike. Li gorî lêkolîneran, dibe ku Meretneith di demên cûda de rolên cûda wek hev-hikumdar, şahzade û hikumdarê serbixwe, li gorî şert û mercên siyasî girtibe.

Nîqaşa li ser ‘yekem fîrawûna jin’ a dîrokê dîsa di rojevê de ye

Hîn jî ne diyar e ka Meretneith bi rastî jî yekem fîrawûna jin a Misrê bû yan na. Hin pisporên ku beşdarî lêkolînê nebûne, bi şîroveya ku nîşaneyên di wêneyê de yên Meretneith in, razî nînin û dibêjin ku nivîs dibe ya Qiral Djer be.

Ji ber vê, lêkolîna nû ne wekî delîlek teqez tê hesibandin ku Meretneith ‘yekem fîrawûna jin’ bû, wekî vedîtinek girîng ku nîqaşa li ser statuya wê wekî serwerek ji nû ve vedike.

Lê dîsa jî çîroka ku bi vê lêkolînê hatiye eşkerekirin balkêş e: Çend şopên biçûk ên ku nêzîkî 5 hezar sal berê li ser perçeyek axê mane, nîqaşa li ser hêza rast a jinê li Misira Kevnar, bi hezaran sal şûnda, ji nû ve vedikin.