MEMÎHAN HÎLBÎN ZEYDAN

Bêdlis - Xwezaya Kurdistanê ji hêla Santralên Enerjiya Rojê (GES), Santralên Jeotermal (JES), Santralên Hîdroelektrîkê (HES) û projeyên bendavan ve tê talankirin. Berxwedana gel li dijî vê talankirinê berdewam dike. Berxwedan û nobedariya li dijî JES’ên plankirî li Gimgim û Kanîreş ku dê ji hêla IGNIS H2 Energy Production Inc. ya Emrîkî ve bên çêkirin, zêdetirî 50 roj in berdewam dike.

Li bajaroka Pirxûsê jî tevgera berxwedanê didome. Li bajarokê Pirxûs ku li navçeya Xelata Bêdlîsê ye, şirketa EKOVIT 5 sal berê bi razemeniyek nêzî 380 milyon TL’yî, dest bi xebata li ser projeya GES’ê kir. Lê belê, xelkê bajêr li dijî projeyê ne û dibêjin ku herêma ku GES lê bê çêkirin çêre ye û ew debara xwe bi xwedîkirina ajalan dikin. Xelkê bajêr ji bo betalkirina Nirxandina Bandora Jîngehê (ÇED) serî li dadgehan dane û pêvajoya qanûnî berdewam dike. Tevî pêvajoya qanûnî ya berdewam, makîneyên înşaetê ji bo sazkirina panelên enerjiya rojê li çêregehê zemînê amade dikin. Zêdetirî 10 makîneyên înşaetê ketine herêma ku tê wêrankirin. Di heman demê de xelk dibêjin ku ew naxwazin santralek elektrîkê hebe ku zirarê bide erdê wan.

Xelkê Pirxûsê jî bi hêrs bertek nîşan didin

Ji duh heta îro, xelkê Pirxûsê gelek çalakî ji bo dijberiya projeyê pêk anîne. Di 24’ê Hezîranê de, cendirmeyan destwerdan li berxwedana gel kirin. Di dema destwerdanê de, jineke ducanî ku dixwest axa xwe biparêze, ji ber vê yekê zaroka xwe winda kir. Zilamekî pîr rastî êrîşa cendirmeyan hat û ew rakirin beşa lênêrîna giran.

Rewşa çêregehan ji bo avasaziyê tê guhertin

Ahmet Înan, parêzerekî ji Meclîsa Ekolojiyê ya Amedê ye. Parêzer Ahmet, diyar kir ku bi hinceta “sûdê giştî” zeviyên çêreyan ji bo pêşxistinê tên vekirin û ev agahî dan: “Tevî ku proje di qonaxa dozê de ye jî, makîneyên înşaetê xebatên xwe didomînin. Ji ber ku fermana “rawestandina pêkanînê” tune ye. Ji bo rawestandina projeyê, ‘ji bilî betalkirina Nirxandina Bandora Jîngehê, betalkirina destûra dabeşkirina çêran, plana zonkirinê û tesîsa elektrîkê’ pêwîst e.”

Şaredarî: Qada projeyê qadeke kevirî ye, ne çêregeh e

Hevşaredarê Pirxûsê Baran Turan, ragihand ku her çend şaredarî destûr nede jî, herêm dikare ji bo pêşveçûnê bê vekirin û santralek elektrîkê bi stendina destûrnameyek ji wezaretê, bê çêkirin. Baran wiha got: “Wan gelek ji destûrên pêwîst stendine. Ew êdî ne zeviya çêreyan e. Statuya wê hatiye guhertin û veguheriye zeviya xezîneyê. Zeviyên xezîneyê yên Rêveberiya Milkê ya Neteweyî ne. Ji ber ku ew zeviya xezîneyê ye, ew dikarin destûrnameyê ji wir bistînin. Ev dikare bê kirin, her çend em destûr nedin jî. Me destûr da. Lê belê, paşê ji beşek ji civakê bertekek çêbû. Piştî vê yekê, me encûmenek şaredariyê ya awarte kom kir û biryarek duyemîn da. Biryara me ya encûmenê ya yekem betal kir. Di destpêkê de, me erêkirina xwe nedabû. Paşê, gelek nîqaş hatin kirin, civîn bi raya giştî re hatin kirin. Bi Lijneya Rêveberiyên Herêmî re şêwir kirin û dûv re me, wekî encûmen, erêkirina xwe da. Lê belê, me paşê ev erêkirin vekişand. Dûv re me bi şêwirmendiyê re û raya giştî, encumen û hikûmetên herêmî re şêwir kir. Me dît ku em nikarin pêşî li projeyê bigirin. Em difikirîn ku herî kêm hin destkeftî dikarin ji bo berjewendiya Pirxûsê bên bidestxistin. Ji ber vê yekê, nêzîkatiya me guheriye. Di destpêkê de, em bi tevahî li dijî wê bûn, lê paşê, di encama hevdîtinên bi rayedarên herêmî re, me ew pejirand. Em niha li ser wê erênîtir in.”

‘Ez ne li dijî GES’ê me’

Baran Turan diyar kir ku ev herêmek kevirî û bêkêr e û wiha pê de çû: “Ez ne li dijî GES’an im. Di destpêkê de, hate gotin ku ew erdê 'didizin' û em jî wisa difikirîn. Lê belê, pêdiviyek enerjiyê heye û divê ev bê peydakirin. Wekî şaredariyek, em ê di pêşerojê de jî projeyên bi vî rengî pêk bînin. Welatî jî ji bo hewcedariyên xwe santralên enerjiya rojê li ser erdên berhemdartir saz dikin. Ger ew bi rastî herêmek bêkêr û kevirî be, em ne li dijî GES’ê ne. Belgeya helwesta rayedarên herêmî jî di vî alî de ye. Lê belê, ger ew çêregehek an herêmek be ku ji bo mirovan çavkaniya debara jiyanê ye, bê guman em ê li dijî wê derkevin. Rayedarên herêmî projeyê li gorî hevsengiya feyde û ziyanên ji bo herêmê nirxandin. Di dawiyê de, biryarek hat dayîn ku avakirina wê li vir dikare sûdmend be. Em piştgiriya wê bikin an jî li dijî wê derkevin bi tevahî bi şert û mercan ve girêdayî ye. Ger herêm çêre be û heywan li wir diçêrin, bê guman em ê li dijî wê derkevin. Bi rastî, me berê pêşniyarek ji bo herêmek wisa stendibû û em bi tevahî li dijî wê derketibûn. Lê em ê li dijî projeyek li herêmek kevirî û bê bikaranîn dernekevin. Em heta bi şivanê li wir re jî axivîn. Wî jî got ku ew ne çêre ye, lê tenê rêyek e ku heywan tê re derbas bibin.”

‘Gel erê kir’

Baran Turan da zanîn ku ji sedî 75’ê xelkê Pirxûsê gotine 'erê, divê were kirin' û wiha domand: “Me rewş ji xelkê re şîrove kir û nêrînên wan girt. Gel got, 'Em dixwazin ku were kirin ger ew ji bo Pirxûsê sûdmend be.' Lê belê, li pişt muxalefeta ku em îro dibînin çend kes hene ku gel manîpule dikin. Ev muxalefet di bin bandora wan de bipêş dikeve. Gel ji me re dibêje, 'Ew me di malên me de bi tenê nahêlin, ew me bi zorê ji malên me derdixin û dibin xwepêşandanan.' Ew dibêjin ku mirov bi gefan têne girtin. Hemû îdiayên li ser jinek ku ji ber ducaniyê çûye an jî beşa lênêrîna giran hatiye girtin, rastiyê nîşan nadin. Hevseroka navçeya me jî lêkolînek kir, bi taybetî ji bo tespîtkirina jina ku tê îdiakirin ji ber ducaniyê çûye. Derket holê ku bûyerek wisa çênebûye.”

‘GES zirarê didin ekosîstemê’

Endama Encumena Ekolojiyê ya Amedê Leyla Çîte, ragihand ku santrala enerjiya rojê ya plankirî li Pirxûsê dê zirarê bide qadên jiyanê yên gund û ekosîstemê bi xwe. Leyla Çîte êrîşa li ser mirovên ku ji bo erdê xwe li ber xwe dan bi bîr xist û wiha got: “Ev muameleya ku li gundiyên ku qadên jiyanê yên xwe diparêzin dihat kirin. Rastiya parastina karmendên çend şirketên kapîtalîst ji aliyê sepandina qanûnê ve heye. Li vir, mimkun e ku meriv bibîne ka dewlet û şirket çawa li dijî qadên jiyanê yên gel û azadiya gel hevkariyê dikin.”

Leyla Çîte bal kişand ser zêdebûna projeyên santralên enerjiya rojê, nemaze li Kurdistanê di salên dawî de bipêş dikevin û wiha domand: “Sîstemên enerjiya rojê wekî enerjiya paqij, enerjiya nûjenkirî, di wateya ekolojîk de têne pêşkêşkirin. Lê em dipirsin, bêyî ku rê û rêbaza enerjiyê çi be, 'Ev enerjî ji bo kê hewce ye, ji bo kê sûdmend e,û mekanîzmaya ku li ser vê cureya enerjiyê di qadeke xwezayî de, di qadeke jiyanê de biryarê dide kî ye?' Em dizanin ku mekanîzmaya ku li ser şêweya destwerdanê di xwezayê de biryarê dide ne demokratîk e, ku raya giştî di nav dezgeheke biryardanê de cih nagire û ew ji bo sûdwergirtina sermayeyê, deverên kirêgir û pêdiviyên sermayeya xerîdar tê hilberandin. Di vê xalê de, bêyî ku ew santrala rojê, bayê, an hîdroelektrîkê be, em dibêjin ku her çalakiyek ku ji hêla civaka herêmî ve ne hewce ye, bi ekosîstemê re ne lihevhatî ye, zirarê dide jîngehan, jîngehên heywanan û biyolojîk cihêrengiyê. Li dijî îradeya civaka herêmî çêdibe, wêrankirina ekolojîk pêk tîne û ji hêla ekolojîk ve ne maqûl e.”

Leyla Çîte, destnîşan kir ku li Kurdistanê santralên enerjiya rojê bûne yek ji gefên wêranker ên ekolojîk û wiha got: “Panelên rojê yên mezin têne sazkirin. Ev panel xwedî pêvajoyek sazkirin û çêkirina kîmyewî ne. Ev kîmyewî bi xwe jî di qonaxa sazkirinê de zirarê didin xwezayê. Lê piştre, tê zanîn ku projeya santrala enerjiya rojê bi bandorên mîkroklimayê di hewa û avhewayê de dibe sedema guhertinan. Gelo ev hilberîn armanc dike ku pêdiviyên enerjiyê yên Pirxûsê bicîh bîne? Na. Gelo ev biryar bi pêvajoyek demokratîk a ku xelkê Pirxûsê tê de beşdar e hatiye girtin? Na. Di vê xalê de, em dikarin bi hêsanî bêjin ku ne exlaqî ye û ne jî ekolojîk e.”

‘Wêrankirina ekolojîk wêrankirina civakî tîne’

Leyla Çîte, bal kişand ser wê rastiyê ku wêrankirina ekolojîk wêrankirina civakî tîne û carinan mirov ji ber van projeyan neçar dimînin ku koç bikin, û got, "Mirovên koçber bi pirsgirêkên wekî xizaniya kûr û windakirina hebûnên çandî re rû bi rû dimînin. Li herêma Kurdistanê, ku berê ji ber şer û polîtîkayên ewlehiyê zirar dîtibû, di salên dawî de bandorên sermaye û gera şîrketan têne dîtin. Dema ku mirov neçar dimînin ku koç bikin, dîrokeke devkî ya sed salî, di nav de bîr, nasname û dîrok jî winda dibe. Ji ber ku em li ser zanîna berhevkirî ya gelekî diaxivin ku di çarçoveya qanûnî û wêjeya fermî de cih negirtiye. Li vir, windakirina gelek tovên herêmî tê wateya windakirina nav, zanîn, dîrok û çîroka wan tovên herêmî. Koçkirina bi zorê ya kal û pîran û mirovên li vir bi rastî dikare bibe sedema qutbûna veguhestina zanînê bi awayekî."

Leyla Çîte gundên ku di salên 1990î de hatin valakirin û şewitandin bi bîr xist û tekez kir ku wêrankirinên ekolojîk ên ku bi ‘polîtîkayên ewlehiyê’ hatine kirin, niha wekî ‘polîtîkayeke şerê taybet’ a veguherî bi hevkariya dewlet-sermayeyê têne bicîhanîn. Leyla Çîte got, “Ev êdî ne tenê ji bo herêma me ye; dema ku em li tevahiya Tirkiyeyê dinhêrin, em dibînin ku qadên jiyanê yên tevahiya welêt radestî sermaye û şirketan tên kirin."

‘Jin wekî pêşengên berxwedanê ne’

Leyla Çîte diyar kir ku jin di pêşengiya berxwedana ekolojîk de ne û got ku jinan qet li kêleka sermaye an şirketên hevkar nesekinîne. Leyla Çîte wiha domand: “Cewhera herêma Kurdistanê jixwe jiyana ekolojîk e. Pratîka jiyana civakî ya xwezayî ya têkoşîna azadiyê jixwe ekolojîk e. Em jê re dibêjin ekolojî, lê ev jixwe jiyana gel e. Bê guman, rastiya ku di demên berê de ne li ser jinan bû, ku ji hêla feodalîzmê ve bandor lê bû, aliyê milkê taybet, aliyê têkiliya bi heywanan re dikare were rexnekirin. Lê ya girîng ew e ku ew nirx bi ezmûna îroyîn a berhevkirî re werin hevkirin û bikaribin jiyanek nû ya azad ava bikin.”

Leyla Çîte, jinên ku wesayîta şirketên madenê li navçeya Licêya Amedê rawestandin bi bîr xist û wiha got: “Laçika wê ya spî an jî xweparastin bi tena serê xwe di rastiyê de cureyek berxwedanê ye ku gelek mêr nikarin bikin. Ev mînakek ji serdema Neolîtîkê ye, ya jinên ku jiyana xwe ji bo jiyanên din, ji bo darekê, ji bo firîna azad a çûkekê, ji bo herikîna avê feda dikin û ji bo hemû çarçoveyên din ên civakî wekî mînakek xizmet dike. Dîsa, li Amedê, li Kervankoya ku gundekî li Sûrê ye, gundek li dijî santrala enerjiya rojê li ber xwe dide. Jinên li gund pêşengiya vê berxwedanê dikin. Em ê di demek nêzîk de bi wan re hevdîtin bikin. Jin hene ku bi rastî vê berxwedanê ava dikin, ku qet dev jê bernadin, ku bi serhişkî û biryardariyek mezin dibêjin, 'Çiqas milyar dolar pêşkêş bikin jî, ev jiyan bêqîmet e.”

‘Li dijî ekokujiyê bingehek civakî ya pir bihêztir dikare bê afirandin’

Leyla Çîte axaftina xwe wiha bi dawî kir: "Pêwîst e ku li ser prensîbê tevbigerin, ji rêveberiya herêmî ya ekolojîk û perspektîfa ekolojîk dûr nekevin û berê xwe bidin hêza dengê civakî. Divê mekanîzmayên demokratîk bên damezrandin. Pêwîst e ku qadên civakî û civînên ku mirov, herêmî, dê gotinek hebe û dê li ser projeyan, aboriyê û siyaseta herêmê agahdar bibin, bên afirandin. Bi vî rengî, ez difikirim ku bingehek civakî ya pir bihêztir dikare li dijî ekokujiyê bê afirandin.”