ROJBÎN DENÎZ

Her ku li Rojhilata Navîn şer û lêgerîna ji bo sazûmaniyek nû dikeve nava hev, em dibin şahidên derketina gav bi gav a destwerdanên ku armanca wan ji nû ve avakirina welatên herêmê ye ne. Destwerdanên ku bi Efganistanê dest pê kirin, bi dagirkirina Iraqê berdewam dikin destwerdanên ku Rojhilata Navîn ji bo sedsala li pêş amade dikin, cewher û şêweyê şer jî guhertine. Bi Bihara Ereban re, geşedanên li Misir, Tûnis û Lîbyayê û herî dawî jî pevçûna li Sûriyeyê, mohra xwe li 15 salên dawî yên herêmê da. Geşedanên dawî yên li Sûriyeyê jî bûn sedema nirxandinên ku ev lingê sazûmaniya nû ya ku ji aliyê hêzên derve ve ji bo herêmê dihat pêşînîkirin temam bûye, bi xwe re anî.

Şerê li Yemenê çawa veguherî têkoşînek hêzê ya cîhanî?

Piştî şerê Sûriyeyê, şerê li Yemenê ji nûve bû rojev, asteke girîng a hevsengiyên nû yên hêzê li Rojhilata Navîn pêk tîne. Yemena ku ji deh salan zêdetir e pevçûnên dijwar lê tên jiyîn, di çar salên dawî de ketiye serdemek îzafî ya sekinînê. Lê belê Peymana Parastina Mekkeyê ya ku piştî civîna NATO’yê ya li Tirkiyeyê di navbera Tirkiye, Erebistana Siûdî û Pakistanê de hat îmzekirin, peymaneke ku wek ‘NATO’ya Rojhilata Navîn’ jî tê binavkirin, nirxandinên nû yên stratejiya ewlehiyê ya herêmê bi xwe re aniye. Zêdebûna bûyerên li Yemenê piştî vê hewldanê ku weke mekanîzmayeke parastinê ya nû li dijî Îranê bi pêş ket, nîqaşek li ser têkiliya di navbera têkiliyên ewlehiyê yên herêmî û pevçûnên li Yemenê de jî dest pê kir. Dijwarbûna pevçûnên di navbera Hûsî û hikûmeta Yemenê ku heta sînorê Erebistana Siûdî dirêj dibin, îşaret bi şerê ku li welat ketiye asteke cuda dike. Vê carê pevçûn li ser qadeke erdnîgarî ya firehtir ji serdemên berê belav dibe. Ev yek nîşan dide ku şerê li Yemenê ne tenê bi şerê navxweyî ve sînordar e, di heman demê de bûye beşek ji hevsengiya hêzên herêmî jî. Ji bo fêmkirina sedema ku şerê heyî li Yemenê gihîştiye astek gerdûnî, pêwîst e li demboriya dîrokî, siyasî û mezhebî ya welat bê temaşekirin. Ji dîrokê ve rêveberiya Îmameta Zeydiyê ya demdirêj, serdestiya Împeratoriya Osmanî li herêmê, serdema kolonyalîzmê, polarîzasyona ku ji ber Şerê Sar çêbûye û reqabeta herêmî ya heyî di navbera Îran û Erebistana Siûdî de hemû paşxaneya dîrokî ya pevçûnên heyî pêk tînin.

Derketina rêveberiya Îmameta Zeydî

Zeydîtî mezhebeke ku di nava kevneşopiya Şîa ya Îslamê de derketiye holê ye û di dîroka siyasî ya Yemenê de cihekî girîng digre. Di sala 897’an de, Zeydiyan di bin serokatiya Îmam Yehya îbn Huseyn de Îmameta Zeydîtî ya Yekem li Yemenê ava kirin û bingehên dewleteke siyasî danîn. Di dîrokê de, Zeydîtî li Îranê û hinek herêmên derdorê jî bi bandor bû. Lê belê di sedsala 16’an de bi hatina Sefewiyan a ser desthilatdariya Îranê re, hevsengiya mezhebî û siyasî ya li herêmê guherî. Di sala 1553’an de, Sefewiyan êrîşî Zeydiyan kirin, hewl dan wan ji holê rakin. Piştî van êrîşan, Zeydiyan bala xwe dan Yemenê, di heman demê de şaxeke din ber bi Mexribê ve çû. Bi dagirkirina Yemenê ji aliyê Împaratoriya Osmanî ve, Zeydî li herêmên çiyayî penaber bûn û bi sedsalan li dijî Osmaniyan li ber xwe dan. Di sala 1911’an de, rêveberiya Osmanî xweseriya îmameta Zeydîtî li bakurê Yemenê nas kir. Bi vî awayî, îmametê di bin desthilatdariya Osmanî de bandorek siyasî ya girîng bi dest xist. Piştî têkçûna Împaratoriya Osmanî li hemberî Îngilîz û Fransiyan, Osmanî ji Yemenê vekişiyan. Bi çûyîna Osmaniyan re, îmamên Zeydiyan derfeta ku li Bakurê Yemenê rêveberiyeke serbixwe ji nû ve ava bikin bi dest xistin.

Şerê Sar parçebûn û şerê navxweyî

Her çendî desthilatdariya Îngilîz li başûrê welat berdewam kir, li bakur jî rêveberiya Îmamên Zeydiyan hebûna xwe domand. Di salên 1960’î de, bilindbûna neteweperestiya Ereb, tevgerên dij-kolonyal û polarîzasyona navneteweyî ya ku ji ber Şerê Sar çêbû, bandoreke navxweyî li Yemenê kir. Yemen bi temamî bû du parçe. Di 27’ê Îlona 1962’an de, di encama derbeyek leşkerî de li Bakurê Yemenê dawî li îmameta Zeydiyan anî ku nêzî hezar salan di demên cûda hebûna xwe didoman. Li cihê rêveberiya Îmamet, Komara Erebî ya Yemenê hate îlankirin. Vê pêşketinê li Yemenê agirê şerek navxweyî yê bêdawî di navbera komarparêzan û hêzên ku piştgirîya îmametê dikin de gur kir. Bakurê Yemenê têkiliyên nêzîktir bi Erebistana Siûdî û Rojava re danî. Li Başûrê Yemenê, di sala 1967’an de bi vekişîna Îngilîzan re, mêtingeriya Îngilîz bi dawî bû. Piştre têkiliyên nêzîk bi Yekîtiya Sovyetê û Çînê re bi pêş xist û modelek siyasî û aborî ya sosyalîst pejirand. Lê belê hilweşîna Yekîtiya Sovyetê û guherîna hevsengiya hêza navneteweyî bû sedema yekbûna herdu beşan. Di sala 1990’î de, Bakur û Başûrê Yemenê bûn yek û Komara Yemenê ava kirin. Lê yekbûnê cudahiyên siyasî, aborî û civakî yên di navbera herdu herêman de ji holê ranekir. Nakokiyên li ser parvekirina desthilatdariyê, dabeşkirina çavkaniyan û temsîliyeta siyasî di sala 1994’an de bûn sedema destpêkirina şerekî nû yê navxweyî.

Jeopolîtîka Îranê û çarenûsa erdnîgariyekê

Zeydî di siyaseta Yemenê de wek hêzek civakî ya girîng hebûna xwe domandine. Tê texmînkirin ku bi qasî ji sedî 30-35’ê nifûsa Yemenê Zeydî ne. Hûsî wek berdewamî û dirêjkirina Zeydiyan tên hesibandin. Derketina holê ya Hûsiyan digihîje çalakiyên salên 1990’î li bakurê Yemenê ku armanca wan parastina nasnameya Zeydî, perwerdeya olî û mîrasa çandî bû. Di vê serdemê de, di nava derdorên Zeydî de klûbên rewşenbîrî û siyasî hatin damezrandin. Yek ji van, Klûba Bawermendan, xebatek bi armanca vejandina nirxên olî û çandî yên Zeydî kir. Bi demê re, ev çalakî veguherîn tevgereke civakî û siyasî ya rêxistinkirîtir. Hûsî di bingehê de navê eşîrek e û serokên wê serokên eşîran in. Navê wê yê rast Ensarullah e ku tê wateya ‘Alîkarên Xwedê.’ Di salên 2000’an de dema li Yemenê pirsgirêkên siyasî, aborî û civakî kûrtir dibûn, Hûsiyan li herêma Saade ya li bakurê welat dest bi bidestxistina hêzê kir. Ji sala 2004’an û pê ve, ew bi hikûmeta navendî ya Yemenê re ketin pevçûnên çekdarî. Di sala 2011’an de, beşdarî serhildanên gel ên di dema Bihara Ereb de li Yemenê dest pê kirin bûn. Di vê heyamê de, Hûsî bûn yek ji aktorên sereke yên tevgera li dijî hikûmetê. Di sala 2014’an de, Hûsiyan paytext Sanayê bi dest xistin û hevsengiya hêzê li welêt bi girîngî guherandin. Bi destwerdana leşkerî ya hevpeymaniya bi pêşengiya Erebistana Siûdî di sala 2015’an de, pevçûnên li Yemenê veguherîn şerek herêmî.

Şerê li Yemenê xwedî potansiyela ku dikare veguhere krîzeke navneteweyî ye

Îran ji bo armancên xwe yên jeopolîtîk, piştî ku mîhwera berxwedanê ava kir, li Lubnanê bi Hizbullah, li Iraqê bi Heşdî Şebî, li Efganistan û Pakistanê bi milîsan re têkiliyên xwe stratejîk kir. Ev têkilî dikarin bi awayên cuda, ji piştgiriya siyasî û perwerdeya leşkerî bigre heta alîkariya lojîstîkî û parvekirina teknolojiyê bên danîn. Di vê çarçoveyê de, Hûsî weke rêgezek girîng a bandora herêmî ya Îranê tên hesibandin ku di nava tewera hêza xwe ya herêmî û şerê navxweyî de roleke girîng dilîzin. Piştî êrîşa Hamasê ya li ser Îsraîlê di 7’ê Cotmeha 2023’an de û piştî şerê li Xezayê destpê kir, Hûsiyan, diyar kirin ku ew piştgiriyê didin Filistîniyan, bi fuze û dronan êrîş li dijî Îsraîlê pêk anîn. Wan her wiha keştiyên girêdayî Îsraîlê û keştiyên bazirganiyê yên din li Deryaya Sor kirin hedef. Ev êrîş bûn sedema astengiyên veguhastina deryayî ya navneteweyî. Yemen qada derbasbûnê ya riyên bazirganî yên cîhanî û navneteweyî ye. Ew li kêleka Tengava Bab el Mandeb e ku Deryaya Sor bi Kendava Adenê ve gire dide. Ev tengav derbasgehek girîng e ji bo bazirganiya deryayî û veguhestina enerjiyê di navbera Ewropa û Asyayê de. Ji ber vê yekê, pevçûnên li Yemenê xwedî potansiyel in ku rasterast bandorê li siyaseta navxweyî ya welat, di heman demê de ewlehiya bazirganiya cîhanî jî bikin. Bi zanîna vê yekê, Îran bi karanîna cihê erdnîgarî yê stratejîk ê Yemenê bi riya Hûsiyan hewl dide hevsengiyên herêmî bi berjewendiyên xwe biguhezîne. Hûsî hewl didin ber bi Tengava Bab el-Mendeb ve pêşve biçin. Ev gavek tê hesibandin ku dikare bazirganiya deryayî ya navneteweyî asteng bike û bandorê li aboriya cîhanî bike. Piştî Tengava Hurmuzê, Tengava Bab el-Mendeb, Kendava Adenê li Okyanûsa Hindî û Kanala Suweyşê jî bi bandor dibin. Ev yek dikare bi giranî dabînkirina enerjiyê, bazirganiya navneteweyî û hevsengiya hêzê li herêmê biguherîne. Pêşxistina kapasîteya fuzeyên balîstîk û dronên bêmirov ji aliyê Hûsiyan ve ji bo Dewletên Yekbûyî û Emîrtiyên Yekbûyî her wiha Erebistana Siûdî û Îmaratên Erebî yên Yekbûyî bûye pirsgirêkek ewlehiyê ya girîng. Wisa xuya dike ku Îran stratejiyekê dişopîne ku riyên girîng ên enerjî û bazirganiyê hedef digre. Ji ber vê, şerê li Yemenê xwedî potansiyeleke ku ji şerekî navxweyî derkeve û veguhere krîzek navneteweyî ya gefê li bazirganiya cîhanî dixwe.

Ma çirûska şerekî gerdûnî hatiye pêxistin?

Vê rewşê di serî de Erebistana Siûdî, DYA, Îngîltere û koalîsyona Erebî seferber kiriye. Pêşveçûnên Hûsiyan ên bêhtir dê welatên ku Peymana Mekkeyê îmze kirine bikşînin nava vî şerî ku îhtîmaleke mezin heye tevahiya herêmê bigre nava xwe. Fikarên ewlehiyê yên Erebistana Siûdî, berjewendiyên herêmî yên Îmaratên Ereb ên Yekbûyî û polîtîkayên welatên rojavayî yên ji bo parastina riyên bazirganiya deryayî îhtîmala veguherîna şerê navxweyî li Yemenê ji bo şerekî cîhanî zêde dikin. Ev yek nîşanî me dide ku destwerdana li dijî Îranê dê bi riya dîzayna Sûriyeyê dest pê bike û bigihîje Yemen û Iraqê.

Welatek li ber hilweşînê

Şerê navxweyî yê demdirêj li Yemenê, ligel pîvana wê ya gerdûnî, wêraniyeke mezin li erdnîgariya welat, civakê û bi taybetî jî li jin û zarokan kiriye. Ev aliyê şer ê ku gelek caran nayê dîtin eşkere dike ku jin û zarok di şerên desthilatdariyê yên di navbera hêzên derve û herêmî de bedela herî giran didin e. Di nîvê vî şerî de, jin û zarok gelek caran wekî amûr tên bikaranîn, tên bindestkirin û neçar dimînin di nava şerek ku wan qebûl nekirine de bimînin. Şer jiyana li Yemenê veguherandiye dojehê. Krîza civakî û aborî ya kûr dibe ne tenê ji bo Yemenê, ji bo tevahiya herêmê bûye pirsgirêkek cidî. Kampên penaberan ku di dema şerê navxweyî de bûne sembolên trajediya mirovî, ji bo jinên Yemenî bûne cihên jiyanê. Jin û zarok beşek girîng ji kesên ku di şer de mirine pêk tînin. Tê zanîn ku ji sedî 50 zêdetir kesên neçar mane koç bikin jin û zarok in. Bûyerên tecawiz, revandin û cureyên din ên tundiyê ji daneyan pir zêdetir in.

Li gorî daneyên sala 2025’an, zêdetirî 400 jin hatine revandin, rastî tecawiz û îşkenceyê hatine. Ev hejmar daneyên di raporên mafên mirovan de hatine teyîsîn e. Lê belê raporên nûçegihanên ajansa me yên ji qadê radigihînin, nîşan didin ku hejmarên rastî du yan jî sê qat zêdetir in. Ev tablo nîşan dide ku li Yemenê, her roj herî kêm jinek tê revandin, rastî tecawiz û tundiyê tê. Ji Tîrmehê vir ve, daneyên nîşan didin ku nêzîkî 197 hezar û 906 kes winda bûne yan jî neçar mane malên xwe biterikînin.

Her wiha hat diyarkirin ku di pevçûnên dawî de nêzî 300 kes mirine. Ji bilî şerê li Yemenê, di çapemeniyê de hatiye ragihandin ku yekîneyên polîsên exlaq ku bi navê ‘Zeynebiye’ tên zanîn, jin û parêzvanên mafên jinan ên ku li dijî şer in hedef digrin. Revandin, tundî û gefên kuştinê digre nava xwe. Jin neçar in di navbera du hêzên siyasî û leşkerî yên cuda de hilbijêrin. Jinên Yemenî neçar in ne tenê bi wêrankirina fîzîkî ya ku ji ber şer çêdibe, di heman demê de bi zextên li ser beden û nasnameyên xwe re jî têbikoşin. Şer bûye wêrankirinek piralî ku ne tenê niha, di heman demê de gefê li pêşeroja jinan jî dixwe.

Şerekî gerdûnî yan jî entegrasyon?

Gelo şerê li Yemenê dê berdewam bike yan çareseriyek bê dîtin ku ev yek bi hevsengiyên hêzê yên herêmî û navneteweyî ve girêdayî ye. Di vê pêvajoyê de, polîtîkayên Îranê û guhertinên potansiyel ên li welat di nava faktorên girîng de ne ku dikarin bandorê li ser pêşketinên li Yemenê bikin. Guhertinek siyasî ya muhtemel li Îranê dikare rê li ber Hûsiyan veke ku ji nû ve teşe bidin têkiliyên xwe yên herêmî û bi Erebistana Siûdî re li hevpeymaniyek nû bigerin. Pêşveçûnek wisa dikare rê li ber pêvajoyek entegrasyon û çareseriyê ya nû li Yemenê veke ku li ser bingeha qebûlkirina cudahiyan û rêdana hevjiyana komên siyasî û civakî yên cuda ye. Pêşeroja Yemenê ne tenê bi lihevhatina di navbera hêzên şerker de, di heman demê de bi afirandina pergaleke siyasî ya berfireh ve girêdayî ye ku cudahiyên civakî nas dike, mafên jinan digre nin temînatê û li ser bingeha îradeya siyasî ya gel e.