SARA PURXAZARÎ

Kirmaşan – Di salên dawî de, gelek jinan zanîngeh wekî rêyek ber bi serxwebûnê ve, wekî amûrek ji bo xurtkirina nasnameyên xwe yên takekesî û civakî dîtine. Dihat hêvîkirin ku ew ji bo mezinbûn û zanabûnê bibe cîhek bi ewle. Lê belê, vegotinên xwendekarên jin eşkere dikin ku baviksalarî û şêweyên tacîz û zordariyê li hin zanîngehan bûne diyardeyek dubare. Jin behsa tacîza rasterast û nerasterast ji hêla fakulte û rêvebiran, tevgerên şermezar û zayendperest, gefên veşartî û sozên ku di berdêla îtaetê de hatine dayîn dikin. Ev zext zanîngehê vediguherînin cîhek ji bo gelek jinan ku li dijî avahiyên baviksalar têbikoşin.

Ji ber ku pêşniyara zewacê ya profesorekî zanîngehê red kir

Şebnem H., xwendekareke Zanîngeha Peyam Nur a Kirmaşanê ye. Ew, bi van gotinan rave dike ka ew çawa di heman hawîrdorê de ku divê bibe cihê perwerde û pêşveçûnê, bûye hedefa tacîz û şermezarkirinê: “Dema ku min pêşniyara zewacê ya profesorekî zanîngehê red kir, wî dest bi belavkirina gotegotan li ser min kir. Wî îdia kir ku ez bi hemû mêrên zanîngehê re têkilî datînim û ez her roj di tuwaletê de bi wan re dicivim. Min gazind ji rektorê zanîngehê kir û got, 'Tu dikarî kamerayan binirxînî; tu dikarî bibînî ku ev hemû derew e.' Di destpêkê de, rêveberê zanîngehê wekî ku piştgirîya min dike tevdigeriya, lê zû eşkere bû ku niyetên wî yên din hebûn.”

‘Neçar mam ku zanîngehê biterikînim’

Şebnem da zanïn ku rektor her tim hewl daye ku wê bikişîne nav ofîsa xwe, çend caran hewl da ku destê wê bigire û wiha domand: “Bi dengekî biçûkxistinê got, 'Tu heq dikî ku mêrekî wek min li te xwedî derkeve.' Wî heta pêşniyar kir ku bi min re sohbeteke taybet bike. Dema ku min îtîraz kir û got, 'Hûn hemû wek hev in', roja din, li ber çavên hemû xwendekaran li ber deriyê zanîngehê, heman rêveber bi dengekî bilind min riswa kir û got ku cilên ku min li zanîngehê li xwe kiribûn ji bo jiyana şevê guncawtir in û ez li zanîngehê gendeliyê çêdikim. Sedema vê êrîşa eşkere tenê ew bû ku min tu eleqe nîşanî wî nedabû. Piştî çend hefteyan zext û şermkirina berdewam, ez neçar mam ku zanîngehê biterikînim.”

Pêla tacîz û sîstematîkbûna wê ya li zanîngehan

Di salên dawî de, gelek raporên nûçeyan derbarê destdirêjiya li hember xwendekaran a ji aliyê profesor û rêvebirên zanîngehê ve, hatine weşandin. Ev rapor nîşan didin ku destdirêjiya ji aliyê fakulte û rêvebirên zanîngehan ve li hawîrdorên akademîk, bûye qalibek dubarebûyî.

Yek ji mînakên herî dawî yên vê yekê, li Zanîngeha Kurdistanê qewimî. 17 xwendekarên jin gilînameyek fermî, bi hinceta destdirêjiya li hember wan, li dijî profesorê xwe Cemal Mihemedî tomar kirin. Di destpêkê de, ew ji erkên xwe hate dûrxistin, lê di dawiyê de hemû tohmet ji hêla rayedaran ve hatin redkirin û ew hate beraetkirin. Vê biryarê hêrs û nerazîbûnek berfireh di nav xwendekaran de derxist holê. Xwepêşandan li dar xistin û daxwaza darizandin û hesabpirsîna wî kirin. Lê belê, saziyên dadwerî berdewam li kêleka bersûcan bûn.

Avahiyên desthilatiyê xizmeta wan dikin

Ev mînak bi zelalî nîşan dide ku avahiyên desthilatdariyê li zanîngehan pirî caran ji bo parastina meqam û navûdengê tawanbaran xizmetê dikin, ne ku piştgirî bidin qurbaniyan. Kesên ku destdirêjiyê dikin, ji cureyekî bêparastiniya nenivîskî sûd werdigirin ku wan ji hesabpirsîn û cezayê rastîn diparêze. Ji ber vê yekê dihêle ku mêrên li zanîngehan bi vî rengî bêşerm hewcedariyên xwe yên cinsî li ser xwendekarên jin ferz bikin.

Feraseta baviksalar û kêmbûna qanûnên parastinê

Çalakvana xwendekar Frûzan Yarî (navê ne rast e) balê dikişîne ser çavkaniya vê ferasetê û wiha vedibêje: “Gelek mêr, bêyî ku rewşa wan a civakî an jî pozîsyona wan a pîşeyî çi be, bikaranîna jinan di xizmeta xwe de wekî mafek xwezayî û bê guman dibînin. Di feraseta baviksalar de, jin ne tenê wekî mecbûrên xizmetê têne dîtin; rêya wan a serkeftinê jî bi awayekî hatiye destnîşankirin ku bêyî dayîna berdêlek ji mêran, ne mimkûn e ku bighîjin pozîsyonên civakî û pîşeyî. Di mîhengên îdarî de, jin dema ku karê xwe dişopînin rastî pêşniyarên cinsî yên eşkere ji hevkarên mêr tên. Ev pêşveçûn bi rastî wekî şertek ji bo qedandina kar an pêşvebirina dosyayê têne dîtin.”

‘Mêrên li zanîngeh û jîngehên îdarî bi hêsanî zextê li jinan dikin’

Ev rewş di zanîngehê de jî ji nû ve tê hilberandin. Endamên fakulteyê û rêveberên zanîngehê carna bawer dikin ku xwendekarên jin tenê hêjayî derbaskirina azmûnan an temamkirina perwerdehiya xwe ne, eger ew xizmeta berjewendiyên wan bikin. Ji aliyekî din ve, hebûna yasayên ku mêran diparêzin û qelsiya avahiyên yasayî li dijî tundî û destdirêjiya van kesan cesaret dike. Di bin siya yasayên wiha de, mêrên li zanîngeh û jîngehên îdarî bi hêsanî zextê li jinan dikin. Ji ber ku ew dizanin ku îhtîmala rûbirûbûna lêpirsînek an cezayek cidî kêm e.

Bedêlên giran û bêdengiya mecbûrî

Ev çerxa xirab jinan neçar dike ku ji bo bidestxistina mafên xwe yên bingehîn bedêlên giran ên psîkolojîk, civakî û heta fîzîkî bidin. Di gelek rewşan de, jin ji tirsa zirarê bidin navûdengê xwe li hember vê îstîsmarê bêdeng dimînin. Her çend derbarê rêjeya destdirêjiya li zanîngehan de ti daneyên fermî û teqez tune bin jî, hesabên xwendekaran eşkere dikin ku ev tacîz berdewam dike û dijwariya ragihandina wê an jî belgekirina wê bi fermî destnîşan dikin.

Perwîn, xwendekareke berê ya Zanîngeha Azad a Kirmaşanê ye. Dibêje ku rektorê zanîngehê di destpêkê de bi hinceta "dersên exlaqî" li ser cilên wê hişyarî daye wê, lê bi demê re dest bi tevgerên cinsî û şermezarkirinê kiriye, wek destdayîna laşê wê û şîrovekirina li ser wê. Ji ber tirsa ji malbata xwe, Perwîn neçar ma ku îtîraz bike û di dawiyê de neçar ma ku zanîngehê biterikîne.

Ev vegotin û mînakên bi vî rengî nîşan didin ku zanîngeh ji bo xwendekarên jin dibin cihên ne ewle. Newekheviya hêzê û piştgiriya avahîsaziyê ji bo mêran tacîz û zordariya li dijî jinan zêde dike, wan neçar dike ku bêdeng bimînin an jî zanîngehê biterikînin.