SÎLVA IBRAHÎM

Kobanê – Di salvegera heştemîn a koçberiya bi darê zorê ya xelkê Efrînê, ku dikeve 18’ê Adarê de, niştecihên bajêr piştî salên êşê ku bi dagirkirina herêmê ji aliyê dewleta Tirk ve di sala 2018’an de dest pê kirin, amadekariyên vegera malên xwe dikin. Her çend ev bûyer bîranînên êş û koçberiyê tîne bîra mirov jî, îsal ew ji bo wan ronîkirinek nû ya hêviyek tîne ku bi rûmet vegerin bajarê xwe, piştî salan ji sebir û israra li ser mafê xwe yê vegerê.

Dema ku xelkê Efrînê piştî salan ji koçberiyê amadekariyên vegera malên xwe dikin, bîranîna tarî ya 18’ê Adarê li ber çavan xuya dike. Rêwîtiya êş û azarê ya ku bi dagirkirina Efrînê dest pê kir, dê vejîne.
Lê ev sal ji salên berê cuda ye. Piştî peymana 29’ê Çileya 2026’an ku yek ji bendên wê vegera xelkê Efrînê yê koçber a ji bo malên xwe destnîşan dike, di heman demê de rûmeta wan diparêze û mafên wan bi awayekî qanûnî diparêze. Ev yek ev bîranîna tarî, kiriye Newrozek ku piştî êş, azar, berxwedan û qurbaniyên mezin serkeftin û biharê bi xwe re tîne.

Gel bi çand û axa xwe ve girêdayî ne

Wehîda Xelîl diyar kir ku xelkê herêma wê pir bi ax û çanda xwe ve girêdayî ne, ji xwezayê hez dikin, xwedî hişmendiya jîngehê û rêxistineke civakî ya baş-avakirî ne. Wehîda destnîşan kir ku xelkê Efrînê fikra Neteweya Demokratîk li ser bingeha felsefeya Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ku li ser biratiya gelan û azadiya jinan ava bûye, qebûl dikin.

Yekem bajarê ku xwe birêxistin kir

Bûyerên sala 2018’an têne bîra Wehîda Xelîl, dema ku Efrîn rastî êrîşeke bejahî ya ji aliyê dagirkeriya Tirk ve hat, bi îdiaya ku hedefgirtina bajêr ne tesadufî bû, lê encama rola wê ya pêşeng di rêxistinkirina civaka xwe de bû. Efrîn yekem bajar e ku komun ava kir, pêşenga di sepandina pergala hevserokatiyê de bû û şahidê damezrandina Yekîneyên Parastina Jinan (YPJ) bû. Her wiha ji bo koçberên ji herêmên cûda yên Sûriyeyê wek stargehek ewle xizmet kir.

‘Êrîşa li ser Efrînê wek berdewama komployê bû’

Wehîda Xelîl bawer dike ku ev modela civakî li dijî polîtîkayên dewletên serdest bû ku xwe dispêrin qelskirina gelan, lê projeya Neteweya Demokratîk li ser wê yekê ye ku civakan bikaribin xwe bi xwe birêve bibin. Ew êrîşa li ser Efrînê wek berdewama komploya ku projeya Neteweya Demokratîk di şexsê Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan de hedef girtibû dibîne. Wehîda got ku “Tiştê ku li bajêr hat kirin, hewldanek bû ji bo xistina vê modela civakî ku şiyana xwe ya berxwedan û rêxistinbûnê îspat kiriye.”

‘Bi sed hezaran kes daketin qadan’

Wehîda Xelîl anî ziman ku di êrîşa li ser bajarê Efrînê de çekên cûrbecûr hatine bikaranîn û binpêkirinên berfireh li dijî niştecihan, ji bilî bikaranîna rêbazên şerê taybet, dihewîne. Wehîda Xelêl da zanîn ku Serokkomarê Tirkiyê Recep Tayyîp Erdogan hewl da ku îdiayên ku bajar ji xelkê xwe vala ye belav bike û wiha domand: “Lê niştecih bi sed hezaran derketin meydanan da ku van îdiayan red bikin. Îradeya gel bi sebira şervanan re yek bû. Ev yek hişt ku ew 58 rojan li yek ji navendên sebrê yên herî berbiçav ên ku herêmê dîtiye em li ber xwe bidin.”

Pêlên koçberiyê êş û berxwedan

Wehîda Xelîl behsa rastiya xelkê Efrînê piştî koçberbûna bi darê zorê ya ku ji ber êrîşa Tirkiyê rastî wan hatiye kir û diyar kir. Wehîda got ku niştecihên Efrînê di kampên Şahba de di bin dorpêçeke dijwar de ji aliyê hikûmeta Baasê ve hatine ferzkirin û bi salan ji pêdiviyên bingehîn ên jiyanê bêpar mane, rûbirû diman.

Wehîda Xelîl ragihand ku xelkê Efrînê 6 salan di wan şert û mercan de bi hêviya vegera bajarê xwe tehemûl kiriye, lê rastî êrîşeke nû ji aliyê dagirkeriya Tirkiyê û çeteyên wê ve hatin. Wehîda wiha got: “Ev jî ew hişt ku dîsa berê xwe bidin herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê. Xelkê Efrînê her carê berê xwe didan deverên ku projeya Neteweya Demokratîk pêk tînin. Ji ber ku wan tê de cîhek ji bo azadî û rûmetê dîtin, lê êrîşan ew şopandin heta ku di dema gurbûna leşkerî ya dawî de ku herêm şahidî lê kir, neçar man ku bi pêlek din a koçberiyê re rû bi rû bimînin.”

Vegera Efrînê wek Newrozê dilê me geş kir

Wehîda Xelîl diyar kir ku vegera xelkê Efrînê piştî berxwedaneke 8 salan pêk hatiye û wiha dawî li gotinên xwe anî: “Vê vegerê kêfxweşî di dilê me de vejand, mîna ku Newrozê kêfxweşiya bi serkeftinê re di dilê Kurdan de vejand.”

Jinên Efrînî sembola berxwedan û hêviyê ne

Hemîda Muhamed diyar kir ku gelê Efrînê di 8 salên dawî de rastî pêlek dijwar a koçberiyê hatiye, lê jinên wê teslîmî şert û mercên dijwar ên ku tê de jiyan kirin nebûne. Hemîda got ku lê li qadên şer û deverên parastinê li ber xwe dan û tekez kir ku fedakariya wan ew e ku di dilê koçberan de hêviya vegerê nû kiriye.  

‘Niştecihên Efrînê jî mîna xwezaya xwe bi kiryar û binpêkirinan re rûbirû man’

Hemîda Muhamed li ser xwezaya bajarê Efrînê û binpêkirinên ku bandor li jîngeh û deverên dîrokî yên wê kirine axivî û wiha got: “Efrîn wek dergûşa şaristaniya Hûrî tê hesibandin û gelek deverên arkeolojîk ên wek peykerê Nebî Hûrî, Bersî Xatûnî û Tel Andar dihewîne û warê şaristaniya xwedawend Îştar e. Ev dever ji binpêkirinên komên dilsoz ên dagirkeriya Tirkiyeyê nehatine parastin, mîna ku darên zeytûnê yên ku herêm bi wan navdar e nehatine parastin, ji ber ku rêjeyek mezin ji wan hatine birîn. Niştecihên Efrînê jî mîna xwezaya xwe bi kiryar û binpêkirinan re rûbirû man.”

Vegera bo Efrînê xewneke ku piştî 8 salan pêk hat e

Hemîda Muhamed behsa hesreta kûr a zarokên Efrînî ji bo bajarê xwe kir, bajarekî ku ew bi bihîstina çîrokan lê qet nedîtin mezin bûn û meraq û pirsên wan ên bêdawî destnîşan kir. Hemîda got ku zarok pir caran dibêjin, "Em ê di biharê de li beravên çemên Efrînê bimeşin û bedewiya wê û çiyayên wê temaşe bikin" û ew dipirsin, "Hevdîtina me bi Efrînê re dê çawa be?"

‘Gel dê Efrînê ji nûve ava bikin’

Hemîda Muhamed destnîşan kir ku hêviya vegerê "bi saya fedakariya şehîdan û berxwedana hêzên ku parastina gel girtine ser xwe bûye rastî" û got ku ew ê vegerin axa xwe da ku jiyanê vegerînin Efrînê. Hemîda ragihand ku gel bi biryar e ku şopên wêrankirinê ji holê rake, daran biçîne û taxên ku wêran bûne vejîne û wiha domand: “Jinên Efrînê wek neviyên Îştar û Înanna û bi dîrokeke dirêj a rêxistin û serokatiyê, dê di pêşengiya pêvajoya ji nû ve avakirinê de bin.”

Hêvî carek din zindî bû

Bi çûyîna karwanên vegerê yên pêşîn, ku nêzî 400 malbatên ku piştî salan ji koçberiya bi darê zorê vegeriyan Efrîn pêk tên, hêvî ji nû ve tê afirandin ku bajar hêdî hêdî ji nû ve zindî bibe. Di rojên pêş de, niştecihên koçber ên mayî dê gav bi gav vegerin, gavek ku dê rewşa normal vegerîne û ji bo xelkê Efrînê ku di salên nebûna xwe de bajarê xwe di dilê xwe de hilgirtin û niha vedigerin da ku rûpelek nû ya berxwedan û ji nû ve avakirinê binivîsin, veke.