پرستاران در بحران؛ از کمبود نیروی انسانی تا استعفا، مهاجرت و اعتراض‌های صنفی
کمبود دست‌کم ۱۰۰ هزار پرستار، خروج نیرو از بیمارستان‌ها، مهاجرت، دستمزد پایین و اعتراض‌های صنفی؛ مجموعه‌ای از مشکلات که طی سال‌های اخیر نظام پرستاری ایران را با بحران نیروی انسانی مواجه کرده است.
مرکز خبر - محمد شریفی‌مقدم، دبیرکل خانه پرستار، در گفت‌وگویی با خبرآنلاین اعلام کرده است که حدود ۷۰ هزار پرستار در ایران خانه‌نشین شده‌اند. به گفته او، فشار کاری و پایین بودن درآمد باعث شده بخشی از پرستاران ترجیح دهند به‌جای ادامه فعالیت در بیمارستان‌ها، از این حرفه خارج شوند یا در خانه بمانند. او میانگین حقوق پرستاران را حدود ۲۵ تا ۲۸ میلیون تومان اعلام کرده است.
این برآورد در حالی مطرح می‌شود که احمد نجاتیان، رئیس کل سازمان نظام پرستاری، در سال ۱۴۰۴ اعلام کرده بود ایران با کمبود دست‌کم ۱۰۰ هزار پرستار نسبت به تعداد تخت‌های بیمارستانی مواجه است. او هشدار داده بود که خروج نیرو، نبود مجوزهای کافی برای استخدام و توسعه بخش‌های درمانی بدون تأمین نیروی انسانی، این کمبود را تشدید کرده است.
خروج نیرو از چرخه درمان
بحران تنها به کمبود نیروی جدید محدود نمی‌شود. آمارهای ارائه‌شده از سوی وزارت بهداشت نیز از خروج پرستاران از چرخه خدمت حکایت دارد.
عباس عبادی، معاون پرستاری وزارت بهداشت، در گزارشی درباره سال ۱۴۰۳ اعلام کرد که حدود ۲۵۰۰ پرستار از چرخه خدمت خارج شده‌اند؛ از این تعداد، ۵۷۰ نفر مهاجرت کرده و ۱۹۵۰ نفر استعفا داده یا بدون اطلاع قبلی شغل خود را ترک کرده‌اند. همچنین حدود ۱۹۰۰ پرستار در همان سال بازنشسته شده‌اند.
رئیس سازمان نظام پرستاری نیز گفته است سالانه حدود پنج هزار نفر از نیروهای پرستاری به دلایل مختلف، از جمله بازنشستگی، از چرخه خدمت خارج می‌شوند. بر اساس اظهارات او، سهمیه استخدام ۱۱ هزار و ۵۰۰ نیروی پرستاری که در سال ۱۴۰۴ مطرح شد، حتی در صورت تحقق کامل، تنها برای جبران خروج نیرو طی حدود دو سال کفایت می‌کند.
در همین حال، یک پژوهش منتشرشده در مجله علمی BMC Nursing در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که مسئله مهاجرت در میان پرستاران ایرانی جدی است. این مطالعه که روی ۴۶۷ پرستار و دانشجوی پرستاری در اصفهان انجام شده، نشان داد ۶۳.۹۶ درصد شرکت‌کنندگان گرایش بالایی به مهاجرت داشته‌اند. این رقم بیانگر «قصد مهاجرت» در نمونه مورد مطالعه است و نباید با آمار واقعی مهاجرت پرستاران در کل کشور یکسان تلقی شود.
پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۵ روی ۵۹۵ پرستار شاغل در بیمارستان‌های دولتی شیراز انجام شد نیز نشان داد ۶۳.۹۶ درصد افراد مورد مطالعه گرایش بالایی به مهاجرت داشتند. این پژوهش همچنین به عواملی مانند شرایط اجتماعی و شغلی نامطلوب، بازنشستگی زودهنگام، مهاجرت، ترک شغل و پایین بودن جذب نیروی جدید اشاره کرده است.
اعتراض‌های صنفی؛ از مطالبات معیشتی تا اعتصاب
در کنار خروج نیرو، اعتراض‌های صنفی پرستاران نیز ادامه داشته است. مطالبات اصلی آنان شامل افزایش دستمزد، پرداخت مطالبات معوق، اصلاح تعرفه‌های پرستاری، حذف اضافه‌کاری اجباری، افزایش نیروی انسانی و اجرای قوانین مربوط به استخدام و پرداخت‌هاست.
در خرداد ۱۴۰۵، گروهی از پرستاران و کارکنان درمان در تهران مقابل سازمان اداری و استخدامی تجمع کردند و خواستار بهبود وضعیت معیشتی، اجرای کامل قوانین استخدامی و اصلاح تعرفه‌های پرستاری شدند.
یکی از مهم‌ترین اعتراض‌های اخیر در بیمارستان فیاض‌بخش تهران رخ داد. پرستاران این بیمارستان در مرداد ۱۴۰۵ در اعتراض به کمبود نیروی انسانی، حجم بالای کار، اضافه‌کاری اجباری، پایین بودن دستمزد و مطالبات پرداخت‌نشده دست به اعتراض و اعتصاب زدند.
در ادامه این اعتراض‌ها، گزارش‌هایی درباره تشکیل پرونده برای شماری از پرستاران منتشر شد.
بحران نیروی انسانی در بیمارستان‌ها
در چنین شرایطی، مسئله فقط وضعیت شغلی پرستاران نیست و مستقیماً به ظرفیت ارائه خدمات درمانی نیز مربوط می‌شود. بر اساس اظهارات معاون پرستاری وزارت بهداشت، نسبت پرستار به تخت بیمارستانی حدود ۰.۹ تا ۰.۹۵ است، در حالی که استاندارد اعلام‌شده وزارت بهداشت ۱.۸ عنوان شده است.
کمبود نیرو می‌تواند به افزایش شیفت‌ها، اضافه‌کاری اجباری و فرسودگی شغلی پرستاران منجر شود؛ عواملی که خود به خروج بیشتر نیرو از بیمارستان‌ها دامن می‌زنند و چرخه کمبود نیروی انسانی را تشدید می‌کنند.
از سوی دیگر، مسئولان حوزه پرستاری گفته‌اند مشکل امروز فقط آموزش و تربیت پرستار نیست، بلکه جذب و نگهداشت نیروی موجود به یکی از مسائل اصلی تبدیل شده است. در برخی موارد حتی ظرفیت‌های استخدامی پرستاری نیز به‌طور کامل متقاضی ندارند.
مجموع این آمارها تصویری از یک چرخه را نشان می‌دهد: کمبود نیرو، فشار کاری و اضافه‌کاری، نارضایتی از دستمزد و مزایا، اعتراض صنفی و در نهایت استعفا، ترک حرفه یا مهاجرت.
در چنین شرایطی، برآورد ۷۰ هزار پرستار خانه‌نشین که از سوی دبیرکل خانه پرستار مطرح شده، در کنار آمار رسمی خروج سالانه نیرو و برآورد کمبود ۱۰۰ هزار پرستار، نشان می‌دهد مسئله پرستاری در ایران تنها کمبود نیروی تازه‌وارد نیست؛ بلکه بحران نگهداشت نیروی انسانی موجود نیز به یکی از چالش‌های اصلی نظام سلامت تبدیل شده است.