جنگلهای تونس در آماج آتش: ثروتی زیستمحیطی که رو به نابودی است
تغییرات اقلیمی و تکرار آتشسوزیها، جنگلهای تونس و معیشت خانوادههای وابسته به آن را تهدید میکند و حفاظت از این منابع را به ضرورتی فوری بدل کرده است.
اخلاص الحمرونی
تونس- هرچند ثروت جنگلی تونس نقشی حیاتی در حفظ توازن زیستبومی و اقلیمی ایفا میکند، اما در روزگاری که روند تغییرات اقلیمی شتاب گرفته و آتشسوزیها رو به افزایش است، این ثروت همچنان در معرض نابودی قرار دارد. در میانهی افزایش دما، کمبود باران و رفتارهای غیرمسئولانهی انسانی، این ثروت به آماج آتشسوزیهای پیاپی بدل شده است. آتشهایی که سرسبزی را میبلعند و ویرانی زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی بر جای میگذارند. حقیقت این وضعیت چیست؟ چه عواملی در پس این آتشسوزیها نهفته است؟ و حفاظت از آنچه باقی مانده بر عهدهی کیست؟
ثروتی عظیم
مهندس یاسمین بوعالیه در ارزیابی وضعیت کنونی ثروت جنگلی تأکید کرد که جنگلها ۱۰ درصد از کل مساحت تونس را تشکیل میدهند. او این جنگلها را به دلیل نقششان در حفظ توازن زیستبومی و اقلیمی «ثروتی بسیار عظیم و ارزشمند» توصیف کرد.
وی با اشاره به اینکه بیشترِ چالشهایی که این ثروت در سایهی تغییرات اقلیمی با آن روبهروست عبارتاند از افزایش دما، کاهش و کمبود بارش و همچنین سیلابهای پیشبینینشده و نامنظمی که طی دههها بهطور محسوسی تکرار شدهاند، توضیح داد که این پدیدهها در سالهای اخیر ملموستر شدهاند. به گفتهی او، بهویژه در تابستان ۲۰۲۶، میزان آتشسوزیها نهتنها در تونس، بلکه در سراسر جهان افزایش یافت.
او خاطرنشان کرد: «این چالشها به برهم خوردن توازن و نابودیِ تقریبی ثروت جنگلی انجامیده است. پیامد آن، زوال و دگرگونی تنوع زیستی، فرسایش خاک، گسترش بیابانزایی و تخریب پوشش گیاهی و حتی جانوری بوده است.» وی افزود: «ما در جنگلها سرمایهگذاری میکردیم و از آنها چوب، کود و خاک حاصلخیزی به دست میآوردیم که در اصل در تولیدات گیاهی محلی به کار میرفت. اما پس از آتشسوزیها و ویرانیای که در سطح ملی بر جای گذاشتند، این ذخیرهی بسیار مهم و این توان تولید را از دست دادیم.»
او در ادامهی سخنانش به این نکته اشاره کرد که جنگل در پشتیبانی از تولید ملی و حمایت از کشاورزان سهم دارد و کشاورزان از این محیط برای تولید اکلیل کوهی و کاج حلب بهره میبرند. وی توضیح داد که شهروندان به دلیل آتشسوزیها این گیاهان را در بسیاری از مناطق از دست دادهاند و این امر بر فرصتهای شغلی و معیشت خانوادههای بسیاری اثر گذاشته است.
او دربارهی گیاهان موجود در جنگلها، از جمله حلفا، کاج حلب، اکلیل کوهی، آویشن و درمنه نیز توضیح داد که این گیاهان برای بسیاری از خانوادهها فرصت شغلی فراهم میکردند.
یاسمین بوعالیه علل اصلی تکرار آتشسوزی جنگلها در سالهای اخیر را در دو دستهی اصلی جای داد: نخست، عامل طبیعی که افزایش دما بهعنوان عنصری اساسی و مؤثر در بروز آتشسوزیها در آن جای میگیرد، و دوم، عامل انسانی که بیشترین تأثیر را دارد.
او برای حفاظت از این ثروت تأکید کرد: «حفظ جنگلها و مهار گسترش آتشسوزیها و دیگر خطرات، مسئولیت همگان است.» وی با بیان اینکه این مسئولیت میان افراد، انجمنها و مقامات منطقهای تقسیم میشود، بر لزوم همبستگی همهی طرفها برای رویارویی با این وضعیت تأکید کرد.
در همین راستا، او نقشها را اینگونه تقسیم کرد و دربارهی نقش شهروندان گفت: «انسان باید از اهمیت ثروت جنگلی آگاه باشد، یعنی شخصاً به ضرورت حفاظت از این ذخیرهی زیستمحیطی باور داشته باشد و از رها کردن هرگونه مواد آتشزا مانند زباله و سوخت خودداری کند، چراکه این مواد بهویژه با کاهش رطوبت و افزایش دما، منشأ آتشسوزیاند.»
یاسمین بوعالیه دربارهی نقش انجمنها توضیح میدهد که آنها باید فعالیتهایی را پیش ببرند که نخستین و مهمترینِ آنها، آگاهیبخشی بهویژه در مدارس، روستاها، مناطق جنگلی و حتی ادارات است. به گفتهی او، انجمنهایی نیز هستند که در جنگلکاری دوباره، بازسازی ساختار این جنگلها، بازگرداندن آنها به مسیر طبیعیشان و ارائهی راهبردها و برنامههایی برای حفاظت از ثروت جنگلی نقش دارند، زیرا برخی انجمنها همگام با راهبردهای جهانی برای حفظ این ذخیرهی زیستمحیطی تلاش میکنند.
او نقش مقامات را در قانونگذاری، همگامی با تغییرات و نظارت بر آنها و همچنین ارزیابی (برآورد) خطرات میداند.
لزوم اتخاذ تدابیر پیشگیرانه
یاسمین بوعالیه در خصوص مهمترین تدابیری که میتواند از گسترش آتشسوزی جنگلها بکاهد، مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه را برشمرد و گفت: «مهمترین اقدامی که باید انجام شود، پایش دورهای است. انسان باید از جنگلها محافظت کند و هیچ چیز سریعالاشتعالی مانند زباله و مواد آتشگیر را در آنها رها نکند، زیرا این مواد بهویژه با کاهش رطوبت و افزایش دما، منشأ آتشسوزیاند.»
او افزود: «همچنین باید بقایای درختان خشکیده را که شعلهور شدن را آسانتر میکنند، از میان برداشت. اینها اقداماتی پیشگیرانه و پیشدستانهاند.» وی خواستار ایجاد راههای جنگلی برای تسهیل دسترسی سریع به محل آتشسوزیها شد تا از گسترش پهنهی مناطق شعلهور و سوخته جلوگیری شود. او تأکید کرد که یک راه ساده میتواند در سرعت دسترسی و مهار محدودهی سوخته تفاوتی بزرگ رقم بزند.
وی با تأکید بر ضرورت تشدید پایش در فصل تابستان که به فصل آتشسوزی شهرت دارد، گفت: «در تابستان که همه میدانند فصل آتشسوزی است، پایش باید مستمر باشد، چراکه دسترسی به مناطق کوهستانی دوردست حتی با الاغ هم دشوار است و همین امر مداخلهای پیشگیرانه را ضروری میکند.» او همچنین خواستار مشارکت دادن شهروندان در فرایند پایش و گزارش زودهنگام هرگونه خطر احتمالی شد.
مهندس یاسمین بوعالیه در پایان سخنانش گفت: «باید تلاشها برای حفظ این ثروتهای طبیعی افزایش یابد، زیرا این ثروتها تنها از آنِ ما نیستند، بلکه از آنِ نسلهای آینده نیز هستند.»
او در ادامه میگوید: «ما به آگاهی همهی طرفها، یعنی انجمنها، شهروندان و مقامات منطقهای، برای تلاشی جدی در راه حفاظت از جنگلها امید بسیاری بستهایم.» وی با تأکید بر اینکه کارزارهای آگاهیبخشی باید بر پایهی پژوهشهایی انجام شوند که زیستبوم و تنوع زیستی را در نظر میگیرند، از همگان خواست که بهطور مستمر و هماهنگ تلاش کنند، زیرا مسئولیت مشترک است و حفاظت از جنگلها بهعنوان میراثی ملی و انسانی، هدف واحد همگان است.