«اوزالایا»؛ ابتکاری زنانه برای تبدیل چالش‌های اقلیمی به فرصتی برای گردشگری پایدار
تجربه زنان در طرح «اوزالایا» الگویی الهام‌بخش از گردشگری جایگزین را به نمایش می‌گذارد که در کنار حفاظت از محیط‌زیست، انسان را در کانون توجه خود قرار می‌دهد. این تجربه نشان می‌دهد که توسعه واقعی از دل ظرفیت‌های بومی و اعتماد به توانایی زنان شکل می‌گیرد.
اخلاص الحمرونی
تونس - در قلب کوهستان وسلاتیه، در استان قیروان تونس، جایی که جنگل‌ها در کنار آثار باستانی قرار گرفته‌اند و خاک منطقه خاطرات نیاکان را در خود جای داده است، طرح «اوزالایا» (OUZALAEA) متولد شد. این ابتکار را سازمان «آوازهای آنان» (أصواتهن) راه‌اندازی کرده است تا الگویی پیشرو از گردشگری پایدار با مدیریت زنان باشد.
در این طرح، ۳۲ زن از اهالی منطقه تلاش می‌کنند میراث فرهنگی، مهارت‌های سنتی و ظرفیت‌های طبیعی سرزمین خود را معرفی و ارزشمند کنند و از این طریق، فعالیتی اقتصادی و پایدار به وجود آورند که بتواند در برابر چالش‌های ناشی از تغییرات اقلیمی نیز تاب‌آوری داشته باشد.
مراسم آغاز به کار این طرح، روز شنبه ۷ نوامبر ۲۰۲۶ در منطقه وسلاتیه برگزار شد. برنامه این مراسم شامل بازدید از محوطه‌های تاریخی قصر لمسه و سیدی عماره، گشت‌وگذار در کوه وسلات، چشیدن غذاهای محلی و دیدار با زنانی بود که با تلاش خود این ابتکار را پیش می‌برند و زمینه‌ساز موفقیت آن هستند.
از مقابله با چالش‌های اقلیمی تا ایجاد یک مسیر گردشگری بوم‌گردی
دالیا مبروک، هماهنگ‌کننده این پروژه، معتقد است این ابتکار نتیجه آگاهی زنان منطقه از این واقعیت است که چالش‌های اقلیمی سرنوشتی تغییرناپذیر نیستند، بلکه می‌توانند انگیزه‌ای برای یافتن راه‌حل‌های خلاقانه به‌ویژه در مناطق کوهستانی و جنگلی باشند.
او در این باره می‌گوید: «از آنجا که زنان این منطقه همواره در همین سرزمین و برای مردم آن تولید کرده‌اند، به فکر ایجاد یک مسیر گردشگری بوم‌گردی افتادند؛ مسیری که هم به حفاظت از طبیعت کمک کند و هم زمینه‌ساز شکل‌گیری یک فعالیت اقتصادی پایدار باشد.»
به گفته او، این فعالیت در همان سرزمینی شکل گرفته که زنان در آن متولد شده، رشد کرده و زندگی کرده‌اند. این طرح فرصتی برای رونق گردشگری جایگزین فراهم می‌کند که به محیط‌زیست آسیب نمی‌زند، منابع انرژی تجدیدناپذیر را مصرف نمی‌کند و در عین حال، با زندگی مردم محلی پیوند نزدیکی دارد و منافع اقتصادی آن نیز به خود آنان می‌رسد.
چنین الگویی همچنین به ساکنان منطقه کمک می‌کند اهمیت حفاظت از محیط‌زیست را بهتر درک کنند و با پیامدهای منفی تغییرات اقلیمی بیشتر آشنا شوند.
دالیا توضیح می‌دهد که این پروژه در حال حاضر با مشارکت ۳۲ زن فعالیت می‌کند و طرحی بلندپروازانه با محوریت زنان است. اعضای آن امیدوارند در آینده دامنه فعالیت‌های پروژه گسترش یابد و مناطق بیشتری از جمله مناطق کوهستانی، جنگل‌ها، غارهای کوهستانی و فضاهای مناسب برای فعالیت‌های کشاورزی را دربرگیرد.
از آنجا که بیشتر زنان این منطقه به کشاورزی مشغول‌اند، گردشگران می‌توانند در فصل‌های مختلف کشاورزی در کنار آنان به فعالیت بپردازند؛ برای مثال، در برداشت زیتون، رزماری و آویشن مشارکت کنند. درآمد حاصل از این فعالیت‌ها نیز مستقیماً به زنان تعلق خواهد گرفت.
به گفته دالیا مبروک، زنان همچنین قصد دارند گردشگران را با محصولات و ذخایر غذایی منطقه آشنا کنند و غذاهای سنتی و محلی را برای آنان تدارک ببینند. پذیرایی از گردشگران نیز در مجموعه‌ها و تعاونی‌های کشاورزی انجام خواهد شد، چراکه زنان این منطقه تجربه فعالیت‌های گروهی دارند و در قالب مؤسسات اقتصاد اجتماعی و همبستگی اقتصادی فعالیت می‌کنند.
پژوهشگر باستان‌شناسی در خدمت معرفی میراث بومی
مونا عبدوی، پژوهشگر باستان‌شناسی و از اهالی منطقه، هنوز به ثبات شغلی مطلوب خود دست نیافته است. او تصمیم گرفته در کنار فعالیت‌های تخصصی‌اش، به‌عنوان راهنمای گردشگری نیز فعالیت کند تا بازدیدکنندگان را همراهی کند و دانش و تجربه خود را برای معرفی میراث طبیعی و فرهنگی زادگاهش به کار گیرد.
او می‌گوید این گردهمایی به مناسبت افتتاح پروژه «اوزالایا» برگزار شده است؛ طرحی پژوهش‌محور با مدیریت زنان که بر پایه ایجاد یک مسیر گردشگری شکل گرفته است.
مونا در ادامه می‌افزاید: «زنان شرکت‌کننده در این پروژه می‌خواهند مسیر گردشگری مستقلی برای خود ایجاد کنند تا بتوانند محصولاتشان را با قیمت‌های مناسب در منطقه خود به فروش برسانند. به این ترتیب، دیگر لازم نیست هرکدام از آن‌ها برای فروش محصولاتشان از جایی به جای دیگر بروند، بلکه مشتری به محل فعالیت آن‌ها مراجعه می‌کند و در همان حال، با منطقه، محصولات و ظرفیت‌های آن نیز آشنا می‌شود. بازدیدکنندگان همچنین با جلوه‌ای زنده از زندگی زنانی روبه‌رو می‌شوند که برای حفظ میراث خود و جلوگیری از فراموشی و نابودی آن تلاش می‌کنند.»
به گفته او، این ابتکار به زنان انگیزه می‌دهد و فرصت پیشرفت را در اختیارشان قرار می‌دهد. بسیاری از این زنان پیش‌تر اعتمادبه‌نفس کافی نداشتند و با وجود تولید محصولات مختلف، نمی‌دانستند چگونه و در کجا آن‌ها را به فروش برسانند. برخی نیز ایده‌ها و طرح‌های اقتصادی داشتند، اما به دلیل نداشتن امکانات بسته‌بندی و فضای مناسب برای عرضه محصولات، نمی‌توانستند آن‌ها را عملی کنند.
روایت زنان کشاورز از تأثیر پروژه بر زندگی‌شان
حنان ماسی، یکی از زنان کشاورزی که در این پروژه مشارکت دارد، می‌گوید از دو سال پیش به این طرح پیوسته و با توجه به اینکه خود نیز کشاورز است، تصمیم گرفته این تجربه را دنبال کند.
او در این باره می‌گوید: «این تجربه برای من بسیار مفید بود. در دوره‌های آموزشی متعددی شرکت کردم و مهارت‌های گوناگونی آموختم. این آموزش‌ها دانش و آگاهی مرا افزایش داد و باعث شد اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کنم.»
او همچنین توضیح می‌دهد که در این دوره‌ها مهارت‌های مدیریت امور و چگونگی مواجهه با بحران‌ها را آموخته است که حتی در زندگی خانوادگی نیز برایش کاربرد دارند.
حنان می‌گوید پیش از مشارکت در این طرح، به توانایی‌های خود اعتماد چندانی نداشت و از حمایت و آموزش لازم نیز برخوردار نبود، اما این تجربه چیزهای زیادی به او آموخت و تأثیر مثبتی بر زندگی‌اش گذاشت.
به گفته او، این گروه از ۳۲ زن تشکیل شده که با وجود تفاوت در سطح تحصیلات و پیشینه فرهنگی، مکمل یکدیگر هستند. برخی تحصیلات بالاتری دارند، برخی تا مقطع متوسطه درس خوانده‌اند و برخی نیز از سطح تحصیلات متفاوتی برخوردارند. با این حال، همه آن‌ها در کنار یکدیگر به یادگیری و شرکت در دوره‌های آموزشی ادامه می‌دهند.
ورده عذاری، یکی دیگر از زنان کشاورز بهره‌مند از این پروژه، نیز درباره دستاوردهای آن می‌گوید: «اکنون حقوقی را که پیش‌تر از آن‌ها اطلاعی نداشتیم، می‌شناسیم و در کنار آن، از وظایف خود نیز آگاه شده‌ایم. همچنین با مفهوم تغییرات اقلیمی آشنایی بیشتری پیدا کرده‌ایم و در دوره‌های آموزشی مختلف شرکت کرده‌ایم که برایمان بسیار مفید بوده‌اند.»
او تأکید می‌کند که این پروژه تأثیر مثبتی بر زندگی زنان داشته و به بسیاری از آنان کمک کرده است. به همین دلیل، دیگر زنان روستایی را که هنوز به این طرح نپیوسته‌اند، تشویق می‌کند در آن مشارکت کنند.
به اعتقاد ورده، این پروژه طرحی درآمدزا و موفق است و در سال‌های آینده نیز موفقیت بیشتری به دست خواهد آورد، چراکه منطقه آن‌ها از ظرفیت گردشگری بالایی برخوردار است و منابع و جاذبه‌های طبیعی فراوانی دارد که می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب از آن‌ها بهره برد و ارزش اقتصادی و گردشگری‌شان را افزایش داد.
در نهایت، «اوزالایا» از یک طرح صرفاً گردشگری فراتر رفته و به تجربه‌ای جامع تبدیل شده است که حفاظت از محیط‌زیست، معرفی و ارزش‌گذاری میراث باستانی و فرهنگی و توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی زنان را در کنار یکدیگر دنبال می‌کند.
این طرح با ایجاد یک مسیر گردشگری بوم‌گردی، بازدیدکنندگان را به سفری در دل کوهستان، جنگل‌ها و غارها می‌برد، آنان را با غذاهای سنتی و محلی آشنا می‌کند و به مزارع زیتون و رویشگاه‌های رزماری می‌رساند.
در این مسیر، زن وسلاتیه‌ای دیگر تنها نگهبان میراث و سنت‌های بومی نیست، بلکه به یکی از بازیگران اصلی توسعه پایدار در منطقه خود تبدیل می‌شود؛ زنی که با تکیه بر دانش، مهارت‌ها و توانایی‌هایش، هم در حفظ هویت فرهنگی و طبیعی سرزمین خود نقش دارد و هم در ساختن آینده اقتصادی و اجتماعی آن سهیم است.