معمایی از ۵ هزار سال پیش؛ راز قدرت ملکه مریت‌نیت در یک تصویر باستانی
تصویری قدیمی از یک اثر باستانی گمشده در مصر که قدمت آن به حدود ۵ هزار سال پیش می‌رسد، بار دیگر پرسش‌هایی را درباره‌ی ملکه مریت‌نیت، یکی از برجسته‌ترین زنان در آغاز تاریخ مصر باستان، مطرح کرده است.
مرکز خبر - در جزئیات کوچکی که اغلب نادیده گرفته می‌شوند، ممکن است رازهایی نهفته باشند که مسیر تاریخ را تغییر دهند. گاهی نیز یک تصویر محو و سیاه‌وسفید، تنها مدرکی است که می‌تواند حقیقتی فراموش‌شده را پس از هزاران سال آشکار کند.
در مصر، تصویری قدیمی از یک اثر باستانی گمشده بار دیگر توجه‌ها را به ملکه مریت‌نیت جلب کرده است. این تصویر پرسش تازه‌ای را پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهد: آیا مریت‌نیت تنها به‌عنوان نایب‌السلطنه و سرپرست حکومت، به‌جای پسر خردسالش، قدرت را در دست داشت یا خودش نیز به‌طور مستقل بر مصر فرمانروایی می‌کرد؟
حدود پنج هزار سال پس از دوران زندگی مریت‌نیت، پژوهشگران دوباره تنها تصویر شناخته‌شده از اثری باستانی را بررسی کرده‌اند که در دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی در سقاره کشف شد، اما بعدها ناپدید شد.
بررسی دوباره‌ی این تصویر نشانه‌هایی تازه به دست داده است که می‌تواند این احتمال را تقویت کند که مریت‌نیت صرفاً به نمایندگی از پسر خردسالش حکومت نمی‌کرد، بلکه ممکن است خود نیز فرمانروایی مستقل بوده باشد.
نتایج این پژوهش در مجله‌ی مطالعات مصرشناسی پراگ (Prague Egyptological Studies) منتشر شده است.
قطعه‌ای کوچک از گل رس و رازهای سلطنتی
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که سرنخی درباره‌ی جایگاه یک ملکه‌ی باستانی، نه در یک تابوت سلطنتی یا کتیبه‌ای بزرگ بر دیوار معبد، بلکه در قطعه‌ای کوچک از گل رس پنهان شده باشد؛ قطعه‌ای که برای بستن دهانه‌ی ظرف‌ها استفاده می‌شد.
بااین‌حال، همین شیء ساده ممکن است به روشن شدن یکی از جنبه‌های مهم تاریخ حکومت در مصر باستان کمک کند.
در دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی، والتر ب. امری، باستان‌شناس، ۱۳ درپوش گِلی را در سقاره کشف کرد. روی یکی از این قطعات، چهار نماد موسوم به «سرخ» (Serekh) دیده می‌شد. این نماد در مصر باستان برای نمایش نام فرمانروا و نشان دادن جایگاه سلطنتی او به کار می‌رفت.
سرخ معمولاً به شکل نمای مستطیلی یک کاخ طراحی می‌شد و اغلب تصویر شاهین حوروس نیز در بالای آن قرار داشت.
اما این آثار به‌مرور زمان ناپدید شدند و محل نگهداری آن‌ها دیگر مشخص نبود. حتی صفحه‌ی شیشه‌ای اصلی که تصویر یکی از این قطعات روی آن ثبت شده بود نیز از دسترس خارج شد. در نتیجه، پژوهشگران تنها به یک تصویر آرشیوی سیاه‌وسفید و چند طرح قدیمی دسترسی داشتند.
به نظر می‌رسید ناپدید شدن این اثر، امکان بررسی دوباره‌ی کتیبه‌های روی آن را از بین برده باشد. بااین‌حال، پیشرفت فناوری‌های دیجیتال فرصتی فراهم کرد تا پژوهشگران تصویر باقی‌مانده را دوباره بررسی کنند و جزئیاتی را بیابند که شاید در گذشته نادیده گرفته شده بودند.
فناوری دیجیتال به کمک رمزگشایی از کتیبه‌های باستانی آمد
دو پژوهشگر به نام‌های سو کلی و کریستال میلر، تصویر قدیمی را با استفاده از ابزارهای دیجیتال بازپردازش کردند. آن‌ها با بهبود وضوح و کنتراست تصویر، نشانه‌های حک‌شده را از پس‌زمینه جدا کردند و کوشیدند جزئیات نمادهای موجود در آن را بازسازی کنند.
تمرکز اصلی آن‌ها بر چهار نماد سرخ بود؛ نشانه‌هایی که برای شناخت نام و جایگاه فرمانروایان در دوره‌های آغازین تاریخ مصر باستان اهمیت زیادی دارند.
به گفته‌ی این دو پژوهشگر، نشانه‌های روی دومین و سومین نماد سرخ با نام مریت‌نیت و خدایی که با او ارتباط داشته است، مطابقت دارند.
اگر این تفسیر درست باشد، تصویر یادشده می‌تواند مدرکی تازه به دست دهد که نشان می‌دهد جایگاه سیاسی مریت‌نیت پیچیده‌تر از آن چیزی بوده که تاکنون تصور می‌شد.
مریت‌نیت؛ نایب‌السلطنه یا فرمانروایی مستقل؟
مریت‌نیت به دوران دودمان نخست مصر تعلق دارد و یکی از چهره‌های زن برجسته در نخستین دوره‌های شکل‌گیری حکومت مصر باستان به شمار می‌رود.
بر اساس شواهد موجود، او در دوران کودکی پسرش، دِن، اداره‌ی امور کشور را بر عهده داشت. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که مریت‌نیت به‌عنوان نایب‌السلطنه عمل می‌کرد و تا زمانی که پسرش به سن و موقعیت لازم برای به‌دست گرفتن قدرت برسد، مسئولیت اداره‌ی کشور را بر عهده داشت.
اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا مریت‌نیت فقط به نمایندگی از پسرش بر کشور حکومت می‌کرد، یا در مقطعی از زندگی خود قدرت سلطنتی مستقلی داشت؟
پژوهشگران این مطالعه‌ی جدید معتقدند که اگر نمادهای سرخ واقعاً به مریت‌نیت تعلق داشته باشند، احتمال دوم قوت می‌گیرد. این یافته می‌تواند از این فرضیه حمایت کند که او در دوره‌ای مشخص، با نام و عنوان سلطنتی خود حکومت کرده است.
پژوهشگران احتمال دیگری را نیز مطرح می‌کنند: شاید مریت‌نیت در دوره‌های مختلف، با توجه به شرایط سیاسی، مسئولیت‌های متفاوتی بر عهده داشته است. ممکن است او در مقاطعی در حکومت مشارکت کرده و هم‌زمان نقش نایب‌السلطنه را ایفا کرده باشد و در دوره‌ای دیگر، به‌طور مستقل قدرت را در دست گرفته باشد.
بااین‌حال، همه‌ی این فرضیه‌ها به درستی تفسیر نشانه‌های حک‌شده روی اثر باستانی بستگی دارند. شواهد موجود هنوز برای تعیین قطعی ماهیت و میزان قدرت مریت‌نیت کافی نیستند.
پس از گذشت پنج هزار سال، همین نشانه‌های کوچک بار دیگر یادآوری می‌کنند که تاریخ هنوز همه‌ی رازهای خود را آشکار نکرده است. گاهی جزئیاتی که در یک تصویر قدیمی و فراموش‌شده باقی مانده‌اند، می‌توانند نگاه ما را به گذشته تغییر دهند؛ گذشته‌ای که تصور می‌کردیم آن را به‌خوبی می‌شناسیم.