شلير كويی

كويه- روستای «هرموته» در غرب شهر کویه واقع شده و بیشتر ساکنان آن مسیحیان و اقلیتی از مسلمانان هستند؛ روستایی که نماد پررنگ همزیستی، اصالت و تاریخ محسوب می‌شود. هرموته فقط به طبیعت زیبا و خاک حاصلخیزش شناخته نمی‌شود، بلکه مهد مردمی سخت‌کوش و هنرمند است. زنان شجاع این روستا همواره با دست‌رنج خود چرخ زندگی را چرخنده‌اند و در تمام سختی‌ها، سنت‌ها و صنایع‌دستی‌شان را حفظ کرده‌اند. از زیتون معروف هرموته گرفته تا روحیه کار دسته‌جمعی، این روستا الگوی تمام‌عیاری از ایستادگی و تولید در اقليم باشور كوردستان است.

 

«خسته‌ام، اما دستم جلوی کسی دراز نیست»

ریزان مرقوس عودیش در گفت‌وگو با ما می‌گوید: «برداشت زیتون از اواخر شهریور تا اوایل مهر شروع می‌شود و من هر سال در این فصل کار عمل‌آوری زیتون را انجام می‌دهم. خودم باغ ندارم؛ زیتون خام را از کشاورزان هرموته می‌خرم و فرآوری می‌کنم. سالی حدود ۵ تن زیتون آماده می‌کنم که بیشتر مشتریانم از اربیل هستند؛ یا خودشان می‌آیند می‌برند یا با پیک برایشان می‌فرستم.

ما تا سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷) بغداد بودیم، اما با ناامن شدن اوضاع، آواره شدیم و به روستای اجدادی‌مان برگشتیم. هیچ شغلی نداشتیم؛ دنبال استخدام دولتی رفتم اما خبری نبود. برای همین دست به کار شدم: نان‌پزی، پاک کردن کله‌پاچه و فرآوری زیتون. کم‌کم کارم پا گرفت. الان با همین دو کارِ کله‌پزی و زیتون‌پرورده، خرج خانه را می‌دهم. درست است که خیلی خسته می‌شوم، اما دستمان جلوی کسی دراز نیست.»

 

انواع زیتون و روش عمل‌آوری آن

ریزان درباره انواع زیتون و روش فرآوری می‌گوید: «دو نوع زیتون داریم: گرد و کشیده.

- نوع گرد: هسته کوچک و گوشت زیادی دارد؛ معمولاً آن را با سنگ می‌کوبیم (زیتون شکسته) که بسیار خوش‌خوراک است و بیشتر خودمان مصرف می‌کنیم.

- نوع کشیده: باریک و شبیه خرماست و برای زیتون پرورده عالی است.

برای عمل‌آوری، ابتدا زیتون‌ها را سه روز در آب و زیر آفتاب می‌گذاریم. همسایه‌ها و فامیل دور هم جمع می‌شوند و دسته‌جمعی زیتون‌ها را برش می‌زنیم. بعد از سه روز، آبش را عوض می‌کنیم و خوب می‌شوییم. ما در خانه چاه داریم و حتماً باید از آب چاه استفاده کنیم؛ چون آب لوله‌کشی شهری کلر دارد و زیتون را خراب می‌کند. در نهایت زیتون‌ها را در دبه‌های بزرگ می‌ریزیم و به مقدار مشخص و دقیق به آن نمک می‌زنیم.»

 

مطالبه زنان روستا: احداث کارخانه زیتون

ریزان با اشاره به خواص زیتون ادامه می‌دهد: «زیتون برای سلامت پوست و کاهش کلسترول عالی است، به‌ویژه زیتون هرموته. من همه‌چیز را کاملاً سنتی و ارگانیک درست می‌کنم و هیچ ماده شیمیایی یا افزودنی به آن نمی‌زنم. حتی مشتریانی داشته‌ام که زیتون من را با خودشان به خارج از كشور برده‌اند! خاک هرموته واقعاً برکت دارد و تمام محصولاتش خوش‌طعم هستند. از همین زیتون‌ها، زیتون سیاه هم درست می‌کنیم، روغن می‌گیریم و حتی برای مراسم‌های کلیسا هم از آن استفاده می‌کنیم.»

زنان هرموته خواستار ایجاد یک واحد صنعتی فرآوری زیتون در روستای خود هستند. ریزان می‌گوید: «پارسال وزیر کشاورزی قول داد که یک کارخانه زیتون در روستا برایمان بسازد، اما هنوز خبری نشده است. امیدواریم به قولشان عمل کنند، چون واقعاً به آن نیاز داریم.»

 

روایت مریم از کشاورزی تا زیتون سیاه

مریم شمو گورگیس، از اهالی قدیمی و بازنشسته روستا می‌گوید: «من متولد همین‌جا هستم. مدتی به بغداد و عنکاوه رفتیم و دوباره برگشتیم. زنان هرموته از قدیم پا‌به‌پای مردان کار کرده‌اند؛ از زیتون‌کاری و کاشت توتون گرفته تا دوشیدن گاو.»

مریم که در درست کردن زیتون سیاه تبحر دارد، روش کارش را این‌طور توضیح می‌دهد: «زیتون سیاه را تا زمانی که روی درخت کاملاً نرسد و پوست و مغزش یکدست سیاه نشود، نمی‌چینیم. وقتی کاملاً رسید و افتاد، جمعش می‌کنیم، خوب می‌شوییم و عمل می‌آوریم. بعد آن را در فریزر می‌گذاریم و هر زمان که خواستیم، بیرون می‌آوریم و بر اساس ذائقه با سرکه، ترشی و ادویه طعم‌دار می‌کنیم.»

 

«زنان هرموته به شجاعت و سخت‌کوشی معروفند»

مریم در پایان با یادآوری خاطرات گذشته می‌گوید: «قدیم‌ها تمام زمین‌های ما تا روستای مجاور زیر کشت توتون بود. ساعت ۱۲ شب، در اوج خواب‌آلودگی می‌رفتیم صحرا و تا ۹ صبح برگ توتون می‌چیدیم. بعد برمی‌گشتیم، آن‌ها را به بند می‌کشیدیم و عصرها برای خشک شدن می‌بردیم. زنان این روستا همیشه به شجاعت و پرکاری معروف بوده‌اند.

امروز هم مثل هر سال دور هم جمع شده‌ایم تا به ریزان‌خان در آماده‌سازی زیتون‌ها کمک کنیم. سنّت همیاری و کار دسته‌جمعی فصلی از قدیم بین ما بوده است؛ دور هم می‌نشینیم، کار می‌کنیم، گپ می‌زنیم و چای می‌خوریم. این‌طوری هم کار زودتر تمام می‌شود و هم خستگی را احساس نمی‌کنیم.»