تغییرات کتاب‌های درسی سوریه؛ پرسش‌هایی درباره جایگاه زنان و تنوع فرهنگی
پس از روی کار آمدن دولت موقت، تغییراتی در کتاب‌های درسی سوریه اعمال شد که بحث‌های زیادی درباره ماهیت و اهداف آن‌ها به راه انداخت. این تغییرات به‌ویژه تصاویر هنری و فرهنگی زنان و مطالب تاریخی مربوط به تنوع فرهنگی در سوریه را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
روشل جونیور
سویدا - تغییر تصاویر زنان و بازنگری در مطالب تاریخی و فرهنگی کتاب‌های درسی سوریه، پرسش‌هایی را درباره معیارهای مورد استفاده برای اصلاح برنامه‌های آموزشی مطرح کرده است. مهم‌ترین پرسش این است که آیا این تغییرات بر پایه معیارهای علمی و آموزشی انجام شده‌اند و تا چه اندازه تنوع اجتماعی و تأثیر محتوای درسی بر کودکان و دانش‌آموزان را در نظر می‌گیرند.
پس از روی کار آمدن دولت موقت، تغییراتی در کتاب‌های درسی سوریه اعمال شد که بحث‌های زیادی درباره ماهیت و اهداف آن‌ها به راه انداخت. این تغییرات به‌ویژه تصاویر هنری و فرهنگی زنان و همچنین مطالب تاریخی مربوط به تنوع فرهنگی در سوریه را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
تصویر زنان در کتاب‌های درسی و تأثیر آن بر کودکان
امل العطوانی، مدیر یک مهدکودک و مرکز نگهداری از کودکان و فارغ‌التحصیل رشته زبان و ادبیات عربی، می‌گوید کتاب‌های درسی و برنامه‌های آموزشی نقش مهمی در شکل‌گیری نگاه کودکان به جامعه و برداشت آن‌ها از نقش‌ها و توانایی‌های زنان و مردان دارند.
او توضیح می‌دهد که تأثیر کتاب‌های درسی فقط به اطلاعاتی که در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهند محدود نیست، بلکه تصاویر و الگوهایی را نیز شامل می‌شود که به کودکان نشان داده می‌شوند. برای مثال، تصویری که از زنان در کتاب‌ها ارائه می‌شود، می‌تواند بر نگاه دختران به توانایی‌ها و آینده خودشان تأثیر بگذارد و در شکل‌گیری نگرش پسران نسبت به زنان و جایگاه آن‌ها در جامعه نیز نقش داشته باشد.
به گفته امل العطوانی، اگر زنان در کتاب‌های درسی فقط در یک نقش مشخص به تصویر کشیده شوند، ممکن است آرزوها و فرصت‌های پیشرفت دختران محدود شود و کلیشه‌های جنسیتی در ذهن پسران تقویت شود.
او برای نمونه به کتاب‌هایی اشاره می‌کند که زنان را فقط در نقش‌های خانگی، مانند آشپزی و انجام کارهای خانه، نشان می‌دهند و هیچ تصویری از توانایی‌های علمی و فرهنگی آن‌ها یا مشارکتشان در زندگی اجتماعی ارائه نمی‌کنند.
در مقابل، او معتقد است نمایش زنان در نقش‌ها و موقعیت‌های گوناگون، از جمله در عرصه‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی، می‌تواند اعتمادبه‌نفس دختران را افزایش دهد و دیدگاه آن‌ها را نسبت به آینده گسترده‌تر کند. چنین تصاویری همچنین به پسران کمک می‌کند اهمیت مشارکت زنان و مردان و همکاری آن‌ها در جامعه را بهتر درک کنند.
معیارهای اصلاح کتاب‌های درسی؛ مبانی آموزشی یا گرایش‌های اجتماعی؟
تغییرات اعمال‌شده در تصاویر و مطالب کتاب‌های درسی، پرسش‌هایی را درباره معیارهایی مطرح کرده است که باید در فرایند بازنگری و اصلاح برنامه‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرند.
امل العطوانی در این‌باره می‌گوید برخی از این تغییرات به‌اندازه کافی بر معیارهای معتبر علمی و آموزشی تکیه ندارند، بلکه بیشتر بازتاب‌دهنده دیدگاه‌ها و گرایش‌های دینی و اجتماعی هستند.
او هشدار می‌دهد که تغییر تصاویر زنان و افزودن حجاب یا نقاب به آن‌ها ممکن است تصویر زن را به یک الگوی خاص محدود کند. چنین رویکردی می‌تواند پذیرش تنوع در ظاهر و پوشش را برای کودکان دشوارتر سازد.
امل العطوانی تأکید می‌کند که کودکان در سال‌های نخست زندگی به‌شدت از تصاویر و الگوهای بصری تأثیر می‌پذیرند؛ بنابراین، نحوه نمایش زنان در کتاب‌های درسی نقش مهمی در شکل‌گیری نگرش آن‌ها نسبت به زنان دارد.
او همچنین تأکید می‌کند که اصلاح کتاب‌های درسی باید بر معیارهای روشن علمی و آموزشی استوار باشد و از پژوهش‌های معتبر و منابع تخصصی و شناخته‌شده بهره بگیرد؛ نه اینکه صرفاً بازتاب‌دهنده گرایش‌های اجتماعی یا دیدگاه‌های دینی سخت‌گیرانه باشد.
به گفته او، مشارکت معلمان، کارشناسان آموزشی و متخصصان در فرایند بازنگری کتاب‌های درسی نیز ضروری است. این مشارکت کمک می‌کند تأثیر تغییرات بر وضعیت روانی کودکان و دانش‌آموزان ارزیابی شود و پیامدهای آن‌ها برای رشد فکری و اجتماعی کودکان بهتر مورد بررسی قرار گیرد.
کتاب‌های درسی باید تنوع اجتماعی را بازتاب دهند و کرامت همه را حفظ کنند
امل العطوانی معتقد است کتاب‌های درسی باید محتوایی متعادل و متنوع داشته باشند و نقش‌های گوناگون زنان در جامعه و فرهنگ را به تصویر بکشند. به باور او، کودکان باید بتوانند با الگوهای مختلف آشنا شوند، بدون آنکه نگاهشان به افراد و نقش‌های اجتماعی در چارچوب پیش‌داوری‌ها و کلیشه‌های ازپیش‌ساخته محدود شود.
او همچنین خواستار آن است که در روند اصلاح کتاب‌های درسی، گروه‌ها و طیف‌های مختلف جامعه در نظر گرفته شوند و متخصصان و معلمان باتجربه در این فرایند مشارکت داشته باشند. به گفته او، تصمیم‌گیری‌ها باید بر پایه بررسی‌های دقیق آموزشی انجام شوند و محتوای کتاب‌ها به تقویت احترام به دیگران و حفظ کرامت انسانی کمک کند.
از سوی دیگر، جنان سعید، معلم، می‌گوید تغییرات کتاب‌های درسی در دو مرحله انجام شده است. به گفته او، دولت موقت در مرحله نخست اعلام کرد که هدفش حذف تصاویر و نمادهای مرتبط با نظام پیشین است.
اما تغییرات کنونی، به باور او، به نوع گفتمان حاکم بر کتاب‌های درسی مربوط می‌شود؛ به‌گونه‌ای که گفتمان ملی‌گرایانه بعثی جای خود را به گفتمانی با رویکرد دینی سخت‌گیرانه‌تر داده است.
جنان سعید می‌گوید این تغییرات بر حضور زنان در کتاب‌های درسی و نحوه نمایش آن‌ها نیز تأثیر گذاشته است. به گفته او، در برخی تصاویر، با افزودن حجاب، ظاهر زنان تغییر داده شده و در مقابل، شماری از تصاویر و آثار هنری و فرهنگی، از جمله تابلوی مونالیزا و شخصیت اورنینا، از کتاب‌ها حذف شده‌اند.
او همچنین به حذف بخش‌هایی درباره شخصیت‌ها و رویدادهای مهم تاریخ سوریه اشاره می‌کند. برای نمونه، به گفته او، بخشی درباره سلطان پاشا الاطرش از کتاب تاریخ حذف شده است. سعید معتقد است این تغییرات پرسش‌هایی جدی درباره میزان توجه کتاب‌های درسی به گروه‌های مختلف جامعه و نقش و سهم آن‌ها در تاریخ و فرهنگ سوریه ایجاد می‌کند.
در مجموع، حذف مطالبی که نقش زنان سوری را در تاریخ ثبت کرده‌اند و جایگزین کردن تصاویر زنان با نقاشی‌هایی از مردان جوان در کتاب‌های درسی جدید، می‌تواند نقش تاریخی زنان در عرصه‌های سیاسی، نظامی و اجتماعی را از حافظه نسل‌های آینده کم‌رنگ کند.
ناظران معتقدند این روند کلیشه‌های جنسیتی را تقویت می‌کند و می‌تواند به محدود شدن نقش زنان در عرصه‌های عمومی و حرفه‌ای در آینده بینجامد.