سقوط «گهواره دموکراسی بهار عربی»؛ سرکوب و حبس روزنامهنگاران در تونس با اهرم قوانین امنیتی
دستاوردهای آزادی بیان پس از انقلاب ۲۰۱۱ تونس تحت مقررات سختگیرانهای مانند «فرمان ۵۴» فروپاشیده است؛ صدور دهها حکم حبس و افزایش فشارها، رسانههای این کشور را در بحران خفقان و خودسانسوری فرو برده است.
تونس- رسانههای تونس از زمان انقلاب ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱، مسیر خود را بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای گذار دموکراتیک طی کردند؛ تحولی که نهتنها در شمال آفریقا، بلکه در سراسر منطقه کمسابقه بود. رسانههای این کشور با تکیه بر فرمان شماره ۱۱۵ درباره آزادی مطبوعات، چاپ و نشر، آن را گامی عملی در جهت تضمین حق دسترسی به اطلاعات و آزادی بیان میدانستند.
با این حال، فضای رسانهای تونس طی سالهای اخیر دستخوش تغییرات عمیقی شده و بهوضوح پسرفت کرده است. محیطی که زمانی فضایی گسترده برای گفتوگوی عمومی و پاسخگویی بود، بهتدریج به فضایی محدود و پرخطر تبدیل شده و به گفته منتقدان، به عرصهای برای زندانی شدن روزنامهنگاران بدل شده است.
صدور فرمان شماره ۵۴ سال ۲۰۲۲ درباره مقابله با جرایم مرتبط با سامانههای اطلاعاتی و ارتباطی، نقطه عطف مهمی در این روند بود. این قانون، بهویژه به دلیل برخی مواد مبهم و قابل تفسیر آن، از جمله ماده ۲۴، بهجای آنکه صرفاً چارچوبی برای تنظیم فضای دیجیتال باشد، به گفته سندیکای روزنامهنگاران تونس، به «شمشیری بالای سر» و ابزاری برای محدود کردن آزادی بیان و پیگرد روزنامهنگاران تبدیل شده است.
به این ترتیب، قانونی که قرار بود از آزادی عقیده و بیان حمایت کند، به ابزاری برای پیگرد روزنامهنگاران و ارجاع آنها به دادگاهها تبدیل شده و در نتیجه، فعالیت حرفهای آنها را مختل کرده و فضای ترس و خودسانسوری را گسترش داده است. سندیکای روزنامهنگاران تونس میگوید روزنامهنگاران اکنون با نوعی «وضعیت اضطراری» روبهرو هستند که میتواند ارکان «قوه چهارم» و دستاوردهای دموکراتیک را تهدید کند.
تشدید کارزارهای تحریک علیه روزنامهنگاران
خوله شبح، روزنامهنگار و عضو سندیکای روزنامهنگاران تونس، گفت پس از آنکه رئیس سندیکای روزنامهنگاران در نشست خبری روز ملی همبستگی با روزنامهنگاران زندانی، از «وضعیت اضطراری در حوزه روزنامهنگاری» سخن گفت، روزنامهنگاران مجموعهای از اقدامات و ابتکارها را آغاز کردند.
او گفت روز چهارشنبه ۱۵ سپتامبر، روزنامهنگاران کارزاری را برای اعلام همبستگی با همکاران زندانی خود به راه انداختند. این کارزار در قالب مجموعهای از نوشتهها و پستهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و با شعار تنها «اتهام: روزنامهنگار» شکل گرفت.
خوله شبح این اقدام را «شروعی خوب» توصیف کرد و گفت سندیکای روزنامهنگاران نیز از آن حمایت خواهد کرد تا دامنه کارزار در شبکههای اجتماعی گستردهتر شود.
او افزود ابتکارهای دیگری نیز از سوی روزنامهنگاران پیشنهاد شده که در حال حاضر در گروههای کاری مورد بررسی قرار دارند و قرار است بهزودی، در قالب مجموعهای از اقدامات و فعالیتها و با نظارت سندیکای روزنامهنگاران، اجرا شوند.
به گفته او، همه این اقدامات در واکنش به وخامت وضعیت در تونس صورت میگیرد؛ وضعیتی که وی آن را بسیار نامناسب و برای روزنامهنگاران نوعی «وضعیت اضطراری» توصیف کرد.
خوله شبح همچنین گفت از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از ۲۰ کارزار علیه روزنامهنگاران شکل گرفته است. همزمان، روند پیگردهای قضایی نیز ادامه داشته و تنها در سال جاری نزدیک به ۱۱ حکم حبس علیه روزنامهنگاران از سوی دستگاه قضایی تونس صادر شده که برخی از آنها مربوط به مرحله تجدیدنظر است.
او افزود روزنامهنگاران همچنین با صدور احکام غیابی علیه خود مواجه شدهاند و نسبت به این احکام اعتراض کردهاند؛ پروندههایی که قرار است طی ماههای آینده در دادگاه مورد رسیدگی قرار گیرند.
به گفته او، فشار بر رسانهها، چه از طریق پیگردهای قضایی و چه از طریق تحریک، نفرتپراکنی و ادبیات خصمانه، فضای ناامنی ایجاد کرده و روزنامهنگاران را به نوعی خودسانسوری در مطالب منتشرشده سوق داده است؛ موضوعی که از نظر او، خطرناکترین بخش ماجراست.
خوله شبح هشدار داد که محدود کردن آزادی بیان و تحت فشار قرار دادن روزنامهنگاران از طریق پیگرد قضایی و کارزارهای مختلف، فشار روانی زیادی بر آنها وارد میکند و آزادی عملشان را عملاً کاهش میدهد. به گفته او، این فشارها روزنامهنگاران را در معرض ترس دائمی قرار داده و حتی از حوزه فعالیت حرفهای فراتر رفته و به حریم خصوصی، تخریب اعتبار و حتی پروندهسازی علیه آنها رسیده است.
محدودیتها، گفتوگوی عمومی را تهدید میکند
خوله شبح تأکید کرد که این وضعیت تهدیدی جدی برای ادامه فعالیت روزنامهنگاران در تونس است.
او گفت روزنامهنگاران طی سالهای گذشته و از زمان شکلگیری فضای رسانهای جدید در تونس، نقش مهمی در انتقال دیدگاههای مختلف، چه موافق و چه مخالف، داشتهاند و همین امر به شکلگیری فضاهایی برای گفتوگوی عمومی کمک کرده است.
به گفته او، ادامه این فشارها بدون تردید از کارآمدی گفتوگوی عمومی خواهد کاست و ممکن است فضای عمومی را به سمت گفتمانی یکجانبه سوق دهد؛ گفتمانی که در آن بررسی انتقادی مسائل سیاسی و سیاستهای عمومی کمرنگ میشود و فرصت ارائه دیدگاههای جایگزین، توضیح برنامهها و نقد برخی عملکردها نیز کاهش مییابد.
او معتقد است این وضعیت نتیجه مجموعهای از گفتمانهای تحریکآمیز و بسیجکننده است که حتی از سوی برخی مسئولان تونس نیز مطرح میشود. به گفته شبح، چنین فضایی نوعی نگرش منفی و مقاومت در برابر آزادی فعالیت روزنامهنگاری ایجاد کرده است.
او گفت: «روزنامهنگاران در واقع افرادی هستند که حرفهای را انجام میدهند که به آن باور دارند، اما در شرایطی که این محدودیتها و فشارها افزایش یافته، همین باور نیز ممکن است توانایی آنها برای انجام کارشان را تحت تأثیر قرار دهد.»
فشارها، ادامه فعالیت روزنامهنگاران را دشوار کرده است
خوله شبح گفت: «همه روزنامهنگاران نمیتوانند به یک شکل با این فشارها مقابله کنند؛ بهویژه با توجه به وضعیت شکننده حرفه روزنامهنگاری و همچنین فشارهای اجتماعی، چه از سوی خانواده و چه از سوی جامعه.»
او همچنین به مشکل دسترسی به منابع اطلاعاتی اشاره کرد و گفت منابع در بسیاری از موارد تمایلی به اظهارنظر یا در اختیار گذاشتن اطلاعات ندارند. به گفته او، بخش رسانهای اکنون با نوعی انسداد مواجه است که از طریق محدودیتهای اداری و مجموعهای از بخشنامهها تشدید شده و موانع غیرقانونی بر سر راه دسترسی روزنامهنگاران به اطلاعات ایجاد کرده است.
خوله شبح افزود این بخشنامهها عملاً در جهت تضعیف نهادهای واسطهای مانند رسانههاست تا توانایی آنها برای تأثیرگذاری و تغییر شرایط کاهش یابد. به گفته او، ادامه فعالیت حرفه روزنامهنگاری نیز تحت فشار قرار گرفته و مجموعهای از اقدامات، امکان فعالیت آزادانه روزنامهنگاران را محدود کرده است.
او گفت برخی روزنامهنگاران در نتیجه فشارهایی که بر آنها وارد شده، ترجیح دادهاند این حرفه را ترک کنند. همچنین شماری از روزنامهنگاران خود را ناتوان از ادامه فعالیت در داخل تونس دیدهاند و ناچار شدهاند کشور را ترک کرده و در کشورهای دیگر درخواست پناهندگی کنند.
خوله شبح این وضعیت را «مایه تأسف برای تونس» دانست و گفت فضای موجود برای فعالیت روزنامهنگاران به محیطی بسته و خفقانآور تبدیل شده است؛ شرایطی که برخی روزنامهنگاران را ناچار میکند برای آنکه بتوانند آزادانهتر به تولید محتوا بپردازند، کشور را ترک کنند.
او افزود: «ما امروز در وضعیتی بیسابقه قرار داریم. حتی در سالهای گذشته، با وجود فشارها و محدودیتها، مطبوعات همچنان آزادانه فعالیت میکردند؛ اما در این دوره اخیر، فعالیت برای روزنامهنگاران و پایبندی آنها به باور حرفهایشان دشوار شده است.»
خوله شبح در پایان تأکید کرد که نهادهای حرفهای توانایی انجام اقدامات لازم برای مداخله، اعمال فشار و حمایت از پروندههای روزنامهنگاران را دارند. او گفت همچنان بر حمایت روزنامهنگاران از یکدیگر و پشتیبانی آنها از همکارانشان و خودشان برای مقابله با این فشارها حساب میکند.