رنا جونی

لبنان – مناطق جنوبی کشور این روزها زیر حمله و ویرانی است. آسیب جنگ به گورستان‌ها، مسجدها، کلیساها و محوطه‌های باستانی آن هم رسیده است. برای همین، امروز بیش از هر زمان دیگری باید از میراث منطقه پاسداری کرد. این میراث از هویت سرزمین و مردم جنوب جدایی‌ناپذیر است و تاریخی را زنده نگه داشته که نسل‌ها سینه به سینه منتقل کرده‌اند.

از همین رو لیلا رضا، شاعر لبنانی، و ده‌ها زن از شهرک بابلیه به شیوه‌ی خود با پاک شدن این حافظه مقابله می‌کنند. آنان به آداب و رسوم پایبند مانده‌اند و فرهنگ عامه را دوباره زنده می‌کنند. این زنان هر ماه یک روز را به بازآفرینی زندگی روستایی جنوب اختصاص داده‌اند تا این میراث به نسل جوان برسد و مانند مادران و مادربزرگ‌هایشان، در ذهن و دل آنان هم ماندگار شود.

نوای نی‌لبک، عروسی روستایی، آذوقه‌ی زمستانی، بلغور گندم و زعتر شاید چیزهای کوچکی به نظر برسند، اما هر کدام قصه‌ی یک عمر و خاطره‌ی چند نسل را در خود دارند. لیلا رضا می‌کوشد همین رسم‌ها را زنده نگه دارد. به باور او، هر قدر هم جنگ شدت بگیرد و روزگار دگرگون شود، این حافظه نباید بمیرد.

در یکی از همین روزها، زنان در حیاط خانه‌ای قدیمی و میان اسباب کهنه‌ی آن گرد آمدند. نی‌لبک، لباس‌های روستایی، عروسی جنوبی، نان ساجی و سادگی زندگی روستا حاضران را به روزگاری برد که جشن‌ها در میدان روستا برپا می‌شد و همه در آن شریک بودند. زندگی در آن روزها ساده بود و شادی مردم را دور هم جمع می‌کرد.

به گفته‌ی لیلا رضا، تدارک این برنامه بیش از یک هفته و گاه بیش از ده روز طول کشید. زنان در این مدت اسباب قدیمی را جمع کردند، لباس‌های سنتی را آماده کردند و برای بازآفرینی زندگی آن روزگار تمرین کردند. این شاعر می‌گوید کار آسانی نبود. باید برای یافتن هر تکه از اسباب کهنه جست‌وجو می‌کردند، با زنان و دختران تماس می‌گرفتند و به آنان یاد می‌دادند نقش‌ها را چگونه بازی کنند و لباس روستایی را چطور بپوشند. هدف این بود که پیام نسل پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها روشن به نسل امروز برسد.

 

«پیام ما این است که سرزمینمان تاریخ، هویت و حافظه دارد»

لیلا رضا تأکید می‌کند که هدف فقط برگزاری برنامه‌ای سنتی نبود. آنان می‌خواستند به سرزمینشان جانی دوباره بدهند و به نسل جوان بگویند این خاک تاریخ، هویت و حافظه‌ای دارد که نمی‌توان آن را از ریشه کند.

عروسی روستایی از چشمگیرترین بخش‌های این روز بود. در عروسی‌های قدیم، میدان روستا به جشنی همگانی بدل می‌شد و همه در آن جمع می‌شدند. نه کارت دعوتی در کار بود و نه تدارکات پرهزینه. خانواده‌ی عروس و داماد خانه به خانه می‌رفتند و مهمانان را دعوت می‌کردند. عروس را هم با نوای طبل و دوزله، رقص دبکه و هلهله به خانه‌ی بخت می‌بردند.

این شاعر آرزو دارد عروسی‌ها دوباره همان حال‌وهوای مردمی را پیدا کنند و درشان به روی همه باز باشد، چون امروز بیشتر وقت‌ها به مراسمی محدود بدل شده‌اند. از نگاه او، شادی عروسی تنها با حضور همه کامل می‌شود. این رسم روزگاری از زیباترین جلوه‌های همیاری و همبستگی اهالی بود.

زندگی روزمره‌ی قدیم هم در این روز جایی داشت. نان گندم و نان ساجی، صنایع دستی و خوراکی‌های محلی خاطره‌ی مادران و مادربزرگ‌ها را برای زنان زنده کرد.

 

قصه‌هایی از روزگار پیوندهای محکم

سعیدی رضا به نان ساجی چشم دوخته است و از دلتنگی‌اش برای گذشته می‌گوید. به نظرش این نان میراثی اصیل است که او را به روزهای قدیم، زیباترین روزهای عمرش، می‌برد. سعیدی رضا می‌گوید جنگ زندگی را دشوار کرده و از پیوند دیرینه‌ی همسایه‌ها کاسته است. با این همه تأکید می‌کند که زنان با وجود همه‌ی این بحران‌ها خانه‌هایشان را رها نکرده‌اند.

آمال یونس، یکی دیگر از زنان حاضر، صنایع دستی را چیزی فراتر از سرگرمی می‌داند. به باور او این هنرها بخشی از حافظه‌ی اجتماعی و میراثی است که زنان دست به دست به یکدیگر سپرده‌اند.

رفیقه شعیب از خاطره‌ای در تاریخ بابلیه می‌گوید که به اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ برمی‌گردد. در آن سال‌ها زنی از بعلبک به این منطقه آمد و فوت‌وفن کار با پشم را با خود آورد. او به زنان منطقه آموزش داد و آنان را به تولید تشویق کرد تا سرانجام در این کار استاد شدند.

رفیقه شعیب با افتخار به یاد می‌آورد که این علاقه چگونه رنگ میهنی گرفت. زنان با دست خود بلوزهای پشمی بافتند تا از کسانی که در جنگ ۱۹۶۷ می‌جنگیدند پشتیبانی کنند. به گفته‌ی او، این هنرها فقط راه درآمد نیست و بخشی از میراثی زنده است که نباید به دست فراموشی سپرده شود.

ثریا حطیط می‌گوید در دهه‌ی ۱۹۷۰ پیوندهای اجتماعی محکم بود. درِ خانه‌ها به روی همه باز بود و هر جشنی همه‌ی اهالی را دور هم جمع می‌کرد.

اما این روزها فقط برای بازگشت به گذشته نیست. زنان شرکت‌کننده آن را فرصتی برای دیدار و همنشینی می‌دانند و مجالی تا در میانه‌ی جنگ، نگرانی و حمله‌ها، دمی شاد باشند.

روز میراث در بابلیه فقط مرور تصویرهایی از گذشته یا جشنی برای رسم‌های نیاکان نبود. زنان این شهرک می‌خواستند حافظه را زنده نگه دارند و بگویند آداب، رسوم و قصه‌هایی که مردم جنوب به ارث برده‌اند، چیزهای گذرا نیستند. این میراث بخشی از هویت و هستی آنان است و نمی‌خواهند از یاد برود.