کشاورزان تعز میان خشکسالی و هجوم علف هرز گرفتار شدند
در وادی الضباب، منطقهای که سالها به عنوان سبد غذایی استان تعز شناخته میشد، خشکسالی تنها چالش کشاورزان نیست. اکنون علف هرزی مهاجم نیز به این بحران افزوده شده و با نابودی مزارع و مراتع، تنها منبع درآمد دهها خانواده را از بین برده است.
رانیا عبدالله
یمن - یک گیاه که هر بوته آن هزاران بذر تولید میکند، امروز معیشت صدها کشاورز را نابود کرده است. در وادی الضبابِ تعز، زمینهای سرسبز و حاصلخیز به تدریج زیر سلطه گیاهی بیگانه رفتهاند و مردم منطقه، ناتوان از مقابله با این تهدید، هر روز شاهد گسترش آن هستند.
صفیه احمد و خانوادهاش تمام زندگی خود را از راه کشاورزی میگذراندند. آنها انواع سبزیجات و میوهها را در زمینهایشان کشت میکردند و با فروش محصولات، هزینههای زندگی را تأمین میکردند. اما در دو سال گذشته، با گسترش یک علف هرز مهاجم، بخش بزرگی از زمینهای حاصلخیز به اراضی کمبازده و تقریباً بایر تبدیل شده و تولید محصولات به شدت کاهش یافته است.
صفیه احمد، یکی از کشاورزان روستای الصیاحی در وادی الضباب در غرب شهر تعز، میگوید: «قبلاً فلفل، بامیه، گشنیز و انواع دیگر سبزیجات میکاشتیم. زمین هم نیازهای خانوادهمان را تأمین میکرد و هم منبع درآمدمان بود، اما امروز دیگر نمیتوانیم هیچ محصولی بکاریم.»
کشاورزان منطقه میگویند حتی نام این گیاه را هم نمیدانند، اما هر روز آثار مخرب آن را بیشتر احساس میکنند. صفیه میگوید: «دو سال پیش این گیاه ناگهان در دره ظاهر شد و نمیدانیم از کجا آمده است. فقط میدانیم که کشاورزی را نابود کرده، به دامها آسیب زده و منبع درآمدمان را از ما گرفته است.»
وادی الضباب سالها یکی از مهمترین مناطق کشاورزی استان تعز بود و به دلیل تولید میوهها و سبزیجات باکیفیت، به «باغ تعز» شهرت داشت. اما کشاورزان میگویند این منطقه در سالهای اخیر، به دلیل خشکسالی و گسترش این علف هرز، بخش بزرگی از اهمیت کشاورزی خود را از دست داده است.
خشکسالی، بحران را تشدید کرده است
خسارت این گیاه تنها به مزارع محدود نمانده و دامداری را نیز تحت تأثیر قرار داده است. رحمه علی، یکی دیگر از کشاورزان، میگوید ناچار شده گاوها و گوسفندانش را بفروشد، زیرا گیاهان مرتعی از بین رفتهاند.
او میگوید: «زندگی ما از برکت این دره میگذشت. گاو و گوسفند داشتیم، اما خشکسالی بخش بزرگی از داراییمان را از بین برد و بعد این گیاه آمد و همان اندک باقیمانده را هم نابود کرد.»
به گفته او، هیچیک از دامها حاضر نیستند این گیاه را بخورند: «گاو، گوسفند و حتی شتر هم به آن نزدیک نمیشوند. به همین دلیل، این گیاه بدون هیچ مانعی گسترش پیدا میکند و همه گیاهان دیگر را از بین میبرد. در نهایت مجبور شدیم دامهایمان را بفروشیم.»
گیاهی مهاجم با قدرت تکثیر بالا
نام علمی این گیاه پارتنیوم (Parthenium hysterophorus) است و از خطرناکترین گیاهان مهاجم جهان به شمار میرود.
بر اساس گزارش شبکه آفات مهاجم جنگلهای آسیا و اقیانوسیه، هر بوته از این گیاه بین ۱۰ تا ۲۵ هزار بذر تولید میکند. این بذرها از طریق سیلاب، وسایل نقلیه و دامها به آسانی جابهجا میشوند و میتوانند سالها در خاک زنده بمانند و دوباره جوانه بزنند.
کشاورزان میگویند با وجود تلاشهای فراوان، موفق به مهار این گیاه نشدهاند.
رحمه علی میگوید: «هر بار که یک بوته را از ریشه درمیآوریم، دهها بوته دیگر اطراف آن سبز میشود. حالا تقریباً تمام دره را پوشانده و دیگر هیچ محصولی فرصت رشد پیدا نمیکند.»
او همچنین هشدار میدهد که تماس با این گیاه باعث خارش شدید و التهاب پوست میشود.
در همین حال، کشاورزان از بیتوجهی مسئولان گلایه دارند. رحمه میگوید: «هیچکس از اداره کشاورزی به منطقه نیامده، نه راهنمایی کرده و نه راهحلی ارائه داده است. خودمان سعی کردیم آن را بسوزانیم یا با روشهای مختلف از بین ببریم، اما نتیجهای نگرفتیم.»
او در پایان میگوید: «هر روز نابودی زمینهایمان را جلوی چشم خود میبینیم، اما کاری از دستمان برنمیآید. هر راهی را که بلد بودیم امتحان کردیم و حالا فقط امیدواریم نهادهای مسئول و سازمانهای کشاورزی برای نجات باقیمانده زمینها و معیشت ما وارد عمل شوند.»
مردم به حال خود رها شدهاند
دالیا محمد، از فعالان اجتماعی و از ساکنان منطقه، میگوید خشکسالی دو سال اخیر کشاورزی را به شدت تضعیف کرده و گسترش این علف هرز وضعیت را بسیار وخیمتر ساخته است.
او میگوید: «خشکسالی و کمبود آب، کشاورزی را تقریباً از بین برد و بعد این گیاه آمد و اوضاع را بدتر کرد. حالا همه جا را فرا گرفته و مردم هنوز حتی نام یا ماهیت آن را هم نمیشناسند.»
به گفته او، به دلیل سرعت بالای گسترش این گیاه، هر تلاشی برای کشت محصولات کشاورزی یا حتی گیاهان علوفهای بومی با شکست روبهرو میشود و بسیاری از خانوادهها تنها منبع درآمد خود را از دست دادهاند.
دالیا همچنین از عملکرد نهادهای مسئول انتقاد میکند و میگوید اداره کشاورزی و مسئولان محلی تاکنون هیچ برنامهای برای مقابله با این علف هرز، حمایت از کشاورزان یا بهبود مدیریت منابع آب اجرا نکردهاند و در نتیجه، مردم ناچار شدهاند به تنهایی با این بحران مقابله کنند.
بر اساس اعلام واحد آبیاری وزارت کشاورزی، آبیاری و شیلات یمن، علف هرز پارتنیوم از طریق محمولههای وارداتی غلات و خوراک دام وارد یمن شد. این گیاه ابتدا در استانهای ساحلی مانند عدن، ابین، لحج و الحدیده گسترش یافت و سپس به درههای کشاورزی و حاشیه کانالهای آبیاری راه پیدا کرد. تغییرات اقلیمی نیز در گسترش بیشتر آن نقش مهمی داشته است.
کارشناسان میگویند مهار این گیاه تنها با اجرای یک برنامه جامع امکانپذیر است؛ برنامهای که شامل شناسایی زودهنگام، ریشهکن کردن گیاه پیش از گلدهی با استفاده از تجهیزات ایمنی، سوزاندن یا دفن اصولی بقایای گیاه، ضدعفونی تجهیزات کشاورزی، کنترل کودهای دامی و در صورت لزوم، استفاده از علفکشهای تخصصی زیر نظر کارشناسان باشد.