Haber Merkezi- Dünyanın birçok kültüründe kadınlar, hafızayı koruyan ve bilgiyi bir kuşaktan diğerine aktaran özel ritüellerle ilişkilendiriliyor. Ancak bazı ritüeller kadınların varlığını kaydetmekle kalmıyor, onların gücünü toplumun dengesinin bir parçası haline getiriyor. Bu geleneklerden biri de “Gelede” festivali. Gelede festivali, Nijerya, Benin ve Togo'da yaşayan Yoruba halkının kadınları, ana tanrıçaları ve yaşlı kadın ataları onurlandırmak için düzenlediği geleneksel bir ritüel ve maskeli dans kutlaması.

Batı Afrika’daki Yoruba topluluklarında, özellikle ileri yaştaki kadınlarla ilişkilendirilen kadim bir güç anlayışı bulunuyor. Bilgelik, doğurganlık ve korumayla ilişkilendirilen bu güç, toplumdaki dengenin bozulması halinde korkutucu bir niteliğe de bürünebiliyor. Bu anlayıştan doğan Gelede, Benin, Nijerya ve Togo’daki Yoruba topluluklarının en özgün geleneksel ritüellerinden biri olarak öne çıkıyor. Ritüelin ne zaman başladığına dair kesin bir tarih bulunmazken, Gelede modern dönemde kayıt altına alınıp incelenmeden önce kuşaklar boyunca sözlü olarak aktarılmış.

 

Meydanlar açık hava sahnesine dönüyor

Kutlama, her yıl hasat mevsiminin ardından veya kuraklık ve salgın hastalıklar gibi kriz dönemlerinde düzenleniyor. Meydanlar açık hava sahnesine dönüşürken davul sesleri yükseliyor; süslü kıyafetler ve büyük maskeler takan figürler, şarkı ve danslar eşliğinde hareket ediyor. İlk bakışta renkli ve coşkulu bir halk kutlaması izlenimi veren Gelede’nin ardında daha derin bir anlam bulunuyor. Ritüel, Yoruba geleneklerinde “anneler” olarak adlandırılan; ileri yaştaki, toplumda saygın bir konuma sahip, deneyimli ve ruhani güce sahip kadınları onurlandırıyor. Buradaki “anneler” yalnızca biyolojik anneleri değil, toplum içinde sembolik otoriteye sahip daha geniş bir kadın figürünü ifade ediyor.

 

Meydanlar sorunları ifade etmenin aracı oluyor

Gelede’de her unsurun bir anlamı bulunuyor. Maske yalnızca yüzü gizleyen bir örtü, dans yalnızca bir hareket, şarkı da yalnızca müzik değil. Gösteriler aracılığıyla hikayeler anlatılıyor, hafıza yeniden canlandırılıyor, toplumun meseleleri ele alınıyor; hatta davranışlar, kişiler ve toplumsal olaylar eleştirilebiliyor ve bunlarla alay edilebiliyor.

Böylece meydan, toplumun kendisi hakkında yine kendisine konuşabildiği bir alana dönüşüyor. Ancak burada dikkat çekici bir çelişki bulunuyor: Maskeli karakterleri canlandıranlar tarihsel olarak çoğunlukla erkekler. Erkek sahneye çıkıyor, yüzünü bir maskenin ardına gizliyor, törensel bir kıyafet giyiyor ve ardından “annelerin” gücüyle ilişkilendirilen dünyayı canlandırıyor. Sanki ritüel, erkeğin sahip olamayacağı bir kadın gücünün varlığını kabul ettiğini ve onu onurlandırdığını söylüyor.

Geleneksel anlayışta bu güç, toplumu koruyabilecek bir güç olarak görülüyor. Bu nedenle “anneleri” onurlandırmak, yalnızca ileri yaştaki kadınlara yönelik sembolik bir saygı göstergesi değil. Aynı zamanda birey ile toplum, insanlar ile topluluğun inandığı ruhani güçler arasındaki dengeyi koruma çabası olarak görülüyor. Bu nedenle Gelede tarihsel olarak doğurganlık, refah ve korunma için yapılan dualarla, yaşamın devamlılığının ve toplumun istikrarının sağlanması isteğiyle ilişkilendiriliyor.

Daha da önemlisi, Gelede kadını tek bir kimlik üzerinden tanımlamıyor. Anne, yaşlı kadın, bilge ve toplumda saygın bir konuma sahip kadın figürlerini onurlandırıyor ve kadının varlığına bedeninin ve aile içindeki rolünün ötesinde bir anlam kazandırıyor. Bilginin kuşaklar arasında aktarıldığı bir toplumda “anne” aynı zamanda hafızanın taşıyıcısı haline geliyor.

2008 yılında UNESCO, Gelede’nin sözlü mirasını ve kültürel ifadelerini, Benin, Nijerya ve Togo’daki Yoruba topluluklarında kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenek olarak Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil etti.