Haber Merkezi - İran'da 9 Temmuz 1999'da (18 Tir 1378) Tahran Üniversitesi öğrenci yurtlarına düzenlenen baskının üzerinden 27 yıl geçti. Basın özgürlüğüne yönelik kısıtlamalara karşı başlayan protestolar, güvenlik güçleri ve sivil giyimli kişilerin öğrenci yurtlarına müdahalesiyle ülke geneline yayılan bir krize dönüştü. Yaşananlar, İran'ın yakın tarihindeki en önemli siyasi ve toplumsal kırılma noktalarından biri olarak değerlendiriliyor.

Basın özgürlüğü protestosu ülke çapında krize dönüştü

9 Temmuz protestoları, reform yanlısı Selam gazetesinin kapatılmasının ardından üniversite öğrencilerinin düzenlediği gösterilerle başladı. Ancak güvenlik güçlerinin gece saatlerinde Tahran Üniversitesi yurtlarına düzenlediği baskın, öğrencilerin darbedilmesi, yurtların tahrip edilmesi ve çok sayıda kişinin gözaltına alınmasıyla olayların büyümesine neden oldu.

Bu müdahalenin ardından protestolar kısa sürede Tahran'ın dışına taşarak Tebriz başta olmak üzere farklı kentlerde de destek gösterilerine dönüştü. Binlerce kişi öğrencilerle dayanışma amacıyla sokaklara çıktı.

Reform sürecine yönelik güven sarsıldı

Siyasi gözlemciler, 9 Temmuz olaylarını yalnızca bir öğrenci protestosu olarak değil, İran'da devlet ile sivil toplum arasındaki ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı olarak değerlendiriyor. Olaylar sırasında Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin reform, siyasi özgürlükler ve sivil toplum vaatleriyle iktidarda bulunmasına rağmen protestolara karşı etkili bir tutum sergileyememesi, reform sürecine duyulan güveni önemli ölçüde sarstı.

Birçok analiste göre bu gelişme, mevcut siyasi yapı içinde ifade özgürlüğü ve siyasi reformların sınırlarına ilişkin kuşkuları artırdı. Bu güvensizlik, sonraki yıllarda yaşanan 2009, 2017, 2019 ve 2022 protestolarında dile getirilen talepler ve sloganlarda da etkisini gösterdi.

Sonraki protestolara örnek oluşturan müdahale modeli

Araştırmacılar ve insan hakları kuruluşları, 9 Temmuz olaylarını yalnızca o döneme özgü bir müdahale olarak değil, sonraki yıllarda protestolara yönelik güvenlik politikalarının başlangıcı olarak görüyor.

2009, 2019 ve 2022 başta olmak üzere sonraki kitlesel gösterilerde de güvenlik güçlerinin müdahaleleri, kitlesel gözaltılar, protestoculara yönelik şiddet, ağır yargı kararları, işkence iddiaları ve zorla alınan itiraflara ilişkin çok sayıda rapor yayımlandı. Bu uygulamalar ulusal ve uluslararası insan hakları kuruluşlarının eleştirilerine konu oldu.

Üniversiteler muhalefetin önemli merkezlerinden biri haline geldi

9 Temmuz olaylarının en önemli sonuçlarından biri de üniversitelerin yeniden toplumsal ve siyasal taleplerin merkezlerinden biri haline gelmesi oldu. Kültür Devrimi sonrasında uzun yıllar baskı altında kalan üniversiteler, yeniden öğrencilerin demokratik hak, özgürlük ve reform taleplerini dile getirdiği alanlara dönüştü.

O tarihten bu yana İran'da yaşanan hemen her büyük protesto dalgasında üniversiteler ve öğrenciler belirleyici rol oynadı. Öğrenci eylemleri ve sivil toplum faaliyetleri, üniversitelerin toplumsal muhalefetin önemli aktörlerinden biri olmayı sürdürdüğünü ortaya koydu.

Yargı süreci tartışmaları sona erdirmedi

Protestoların ardından açılan davalar ise kamuoyunda geniş tartışmalara yol açtı. Öğrenci aktivistleri ve hukukçular, baskının sorumlularının yargılanmasını talep ederken, dava sonunda yalnızca bir asker bir tıraş makinesini çalmaktan suçlu bulundu. Diğer sanıkların beraat etmesi, İran'daki siyasi davalara ilişkin en tartışmalı yargı kararlarından biri olarak değerlendirildi.

Olaylar sırasında gözaltına alınan öğrencilerden Said Zeynali'nin akıbeti ise aradan geçen yıllara rağmen açıklığa kavuşmadı. Ailesi, yetkililere defalarca çağrıda bulunarak oğullarının durumunun açıklanmasını istedi.

9 Temmuz'un mirası sürüyor

Aradan 27 yıl geçmesine rağmen 9 Temmuz protestoları, İran'ın siyasi ve toplumsal hafızasında önemli bir yer tutmayı sürdürüyor. Olaylar, birçok kesim tarafından öğrenci hareketinin özgürlük mücadelesinin sembollerinden biri olarak görülürken, sonraki yıllarda yaşanan kitlesel protestoların da başlangıç noktalarından biri olarak değerlendiriliyor.