یادداشتی از لیلا جامع، فعال و نویسنده‌ی سومالیایی

در ۲۵ نوامبر، روز جهانی رفع خشونت علیه زنان، ساختمان‌های مهم پایتخت‌های جهان به رنگ نارنجی درمی‌آیند، سخنرانی‌ها ایراد می‌شود، عکس‌ها دست‌به‌دست می‌شود و بسیاری برای لحظه‌ای احساس می‌کنند کاری کرده‌اند. من از شاخ آفریقا می‌نویسم تا پرسشی را پیش بکشم که کسی دوست ندارد بشنود: سهم زنانی که این روشنایی به آنان نمی‌رسد چیست؟

برخی جنگ‌ها تیتر اول خبرها می‌شوند و برخی دیگر در سکوت و فراموشی به حال خود رها می‌شوند. زنان در جنگ‌های فراموش‌شده دو بار تاوان می‌دهند: یک بار با خشونتی که بر آنان می‌رود و بار دیگر با فراموشی. سومالی نمونه‌ی روشن این وضع است. با فروپاشی دولت در جنگ داخلی، زنان نه‌تنها امنیتشان را از دست دادند، بلکه دیگر کسی نبود که پیگیر حالشان باشد یا عاملان را بازخواست کند. از آن پس تجاوز، خشونت جنسی، ازدواج اجباری و زودهنگام، بهره‌کشی و آوارگی‌های پی‌درپی بخشی از زندگی زنان و دختران بی‌شماری شده است.

سازمان ملل الگوهای خشونت جنسی در جنگ را ثبت کرده و زنان آواره را از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها دانسته است. اما گزارش‌ها هر قدر هم دقیق باشند، تنها نیمی از ماجرا را روایت می‌کنند. جنایت فقط به اتکای جنایتکار ادامه نمی‌یابد، بلکه ضعف عدالت و بی‌کیفر ماندن عاملان به آن جان می‌دهد. وقتی زن آسیب‌دیده ببیند آزارگرش بی‌مجازات مانده است، به این نتیجه می‌رسد که سخن گفتن فایده‌ای ندارد و آزارگر هم می‌فهمد جنایتش هزینه‌ای برایش ندارد.

نبرد دوم از همین‌جا آغاز می‌شود، نبردی که در هیچ آماری نمی‌گنجد. زن پس از تعرض باید بار ننگی را به دوش بکشد که به جای آزارگر بر او گذاشته می‌شود. می‌ترسد خانواده و اطرافیانش او را طرد کنند و زیر فشار «سازشی» است که پرونده را می‌بندد و آزارگر را آزاد می‌گذارد. بسیاری از زنان سکوت را برمی‌گزینند، نه به این دلیل که آنچه بر آنان گذشته کم‌اهمیت است، بلکه چون شکستن سکوت ممکن است بیش از خود تعرض برایشان گران تمام شود. پس پرسش اصلی این است: چگونه می‌توان شرایطی فراهم کرد که زنان بی‌هراس سخن بگویند؟ هر تلاش جدی باید پاسخی به همین پرسش باشد.

شاید خطرناک‌ترین ویژگی جنگ‌های فراموش‌شده این باشد که آثارشان در میدان جنگ نمی‌ماند. جامعه‌ای که خشونت علیه زنان را بی‌مجازات بگذارد، نسل‌هایی پرورش می‌دهد که این خشونت را عادی می‌دانند و آن را به نسل‌های بعد می‌سپارند. کشوری که زنانش در خانه و اردوگاه احساس امنیت نکنند، حتی اگر صدای سلاح‌ها خاموش شود، روی صلح را نخواهد دید. آسیب‌پذیری زنان نخستین نشانه‌ی شکنندگی کشورهاست و صلحی که زنان احساسش نکنند، صلح نیست.

ستایش ایستادگی زنان هم ممکن است ناخواسته مسئولان را از پاسخ‌گویی معاف کند. ایستادگی فضیلتی نیست که به زنان هدیه شده باشد، باری است که به دوش کشیده‌اند، چون دولت و جامعه کوتاهی کرده‌اند. نمی‌توان برای زنی که دوام آورده کف زد و از عواملی که او را به این نقطه رساند چشم پوشید. این ستایش باید به تعهد بدل شود: قوانینی روشن که خشونت را جرم بدانند، آن را به عرف و سنت نسپارند و به‌راستی اجرا شوند، دستگاه قضایی و پلیسی که زنان بی‌ترس و بی‌واسطه به آن دسترسی داشته باشند، سرپناه و خدمات درمانی و روان‌شناختی برای بازماندگان خشونت، آموزشی که پیش روی دختران راهی جز ازدواج زودهنگام بگشاید، و حمایت از روزنامه‌نگاران، پژوهشگران و فعالان زنی که خشونت را مستند می‌کنند و خود نیز هدف آن قرار می‌گیرند. مهم‌تر از همه، زنانی که این سیاست‌ها به آنان مربوط است باید در تدوینشان نقش داشته باشند، زیرا تصمیمی که درباره‌ی زنان و بدون آنان گرفته شود، هر چه باشد، از آنان حمایت نمی‌کند.

این نبرد فقط نبرد زنان نیست. خشونت علیه زنان زخمی بر پیکر کل جامعه است و تنها وقتی التیام می‌یابد که همه در برابر آن موضع بگیرند، نه با سخنرانی در مناسبت‌ها، بلکه با ایستادگی در جایی که هزینه دارد. این مسئله به سومالی هم محدود نمی‌شود.

جهان از وضع سومالی بی‌خبر نیست، آنچه کم دارد عزم دیدن است. تصویرها می‌رسند، گزارش‌ها منتشر می‌شوند و روایت‌ها بازگو می‌شوند، اما توجه‌ها به‌زودی به بحرانی پرسروصداتر معطوف می‌شود. وقتی نورافکن‌ها به جای دیگری می‌چرخند، زنانی که جان به در برده‌اند با زخم‌هایشان تنها می‌مانند.

این گواهی من است، گواهی زنی پژوهشگر و فعال از سومالی. می‌نویسم چون باور دارم کرامت انسان تجزیه‌ناپذیر است و با سکوت، خودمان هم در این زیان سهیم می‌شویم. باور دارم زنی که در میانه‌ی مرگ بار مراقبت و آموزش جامعه را بر دوش کشید، سزاوار آن است که صدایش شنیده شود، زیرا هر جا صدای زن بلند شود، صدای آزادی هم رساتر می‌شود.

صبح ۲۶ نوامبر، وقتی چراغ‌های نارنجی خاموش و سخنرانی‌ها فراموش شود، زنی در سومالی با همان خطری از خواب برمی‌خیزد که شب پیش با آن به خواب رفته بود. و پرسشی که برای هر خواننده‌ی این سطرها باقی می‌گذارم این است: آن روز شما چه خواهید کرد؟