خشونتورزی علیه زنان؛ فراتر از خشونت جسمی و در سایهی فرهنگ مردسالار
با وجود قوانین حمایتی، خشونت علیه زنان در اقلیم باشور کوردستان همچنان در اشکال سنتی و نوین ادامه دارد؛ کارشناسان میگویند ترکیب فرهنگ مردسالار، ضعف اجرای قانون و گسترش خشونت دیجیتال، این بحران را پیچیدهتر از گذشته کرده است.
دیرین رحیم
سلیمانیه- زنان در مناطق مختلف اقلیم باشور کوردستان همگام با سراسر جهان، همواره تحت تأثیر ساختارها و ذهنیتهای پدرسالارانه و سلطهجویانه با اشکال گوناگون خشونت و آزار دستوپنجه نرم میکنند؛ آماری که سال به سال روندی صعودی به خود میگیرد، در حالی که تلاشها و برنامههای آگاهیبخش هنوز به سطح مطلوب و اثربخشی برای مهار یا کاهش این بحران نرسیدهاند.
پدیده خشونت علیه زنان در تمامی بخشها و لایههای جامعه رخنه کرده است. در این میان، ریشهدارترین عامل را میتوان در فرهنگ محافظهکار و سنتی جستجو کرد که همچنان بر فضای جامعه سایه افکنده است. هرچند قوانین بازدارندهای در این زمینه وجود دارد، اما عدم اجرای درست و دقیق آنها در کنار بسترهای خانوادگی سبب شده تا خشونت علیه زنان، حتی تا مرز جنایات ناموسی و قتل، کماکان استمرار داشته باشد.
خشونت سایبری؛ تهدیدی نوظهور و فراگیر علیه زنان
هانا شوان، فعال حقوق زنان و رئیس سازمان رسانه و آگاهیبخشی زنان، با واکاوی ابعاد مختلف این پدیده میگوید: «آمار دقیق و تفکیکشدهای درباره انواع خشونتها و نحوه رسیدگی به شکایات در دست نیست و همین فقدان داده، مانع بزرگی برای ارزیابی دقیق وضعیت کنونی ایجاد کرده است. شکل خشونتها در هر دوره تغییر میکند؛ برخی شیوهها کمرنگ میشوند و برخی دیگر اوج میگیرند. بررسیها و پیگیریهای ما نشان میدهد که امروز 'خشونت سایبری و الکترونیکی' به یکی از رایجترین و فراگیرترین انواع خشونت علیه زنان تبدیل شده است.»
او در ادامه به ابعاد خطرناک این مسئله اشاره کرده و میافزاید: «این وضعیت تهدیدات بزرگی را به همراه داشته است. اخیراً اعترافاتی در رسانهها منتشر شد که نشان میداد چگونه عدهای از طریق شبکههای اجتماعی، زنان را تحت فشار و باجخواهیهای کلان مالی قرار داده و علیه آنها دست به خشونت زدهاند. از سوی دیگر، بخش عمدهای از زنان جامعه از وجود خط ویژه و اضطراری ۱۱۹ بیخبرند و نمیدانند که سازمانهای مدنی خدمات درمانی، روانی و حقوقی را بهصورت کاملاً رایگان به آنها ارائه میدهند. این کمبود آگاهی، بارها باعث شده که زنان در چرخه خشونت باقی بمانند و با پیامدهای فاجعهباری روبرو شوند.»
تجارت با کرامت زنان؛ رویکرد غیرمسئولانه برخی رسانهها
رئیس سازمان رسانه و آگاهیبخشی زنان با انتقاد شدید از عملکرد رسانهها، بر این باور است که بازتاب مسائل مربوط به زنان در فضای رسانهای بسیار غیرمسئولانه است. او تصریح میکند: «برخی رسانهها توسط افرادی اداره میشوند که هدفشان تنها جذب لایک و بازدید (ویو) بیشتر است؛ برای آنها اهمیتی ندارد که زنان را قربانی کنند یا هیزمبیار این آتش باشند. مطالبی که در این رسانهها منتشر میشود، مستقیماً کرامت و شخصیت زنان را نشانه میرود. برای نمونه، فلان رسانه افتخار میکند که دو میلیون بیننده دارد، اما این آمار را به قیمت تمسخر مادری یا زنی به دست آورده که آگاهی محدودی داشته و حرفی زده که در جامعه مایه خنده شده است. این که ذهنیت برخی رسانهها در اقلیم کوردستان به این سطح تنزل یافته، یک فاجعه است.»
هانا شوان همچنین به ریشههای بیرونی و تاثیر آن بر گسستهای اجتماعی اشاره کرده و میگوید: «سطح آگاهی عمومی در جامعه ما با محدودیتهایی روبهروست. ما از سوی برخی حکومتهای منطقهای احاطه شدهایم که با ملت کرد خصومت دارند؛ از این رو آنها تلاش میکنند ثبات این جامعه را برهم بزنند و میان زن و مرد، و نیز میان سازمانهای مدنی و بدنه جامعه، شکاف و دو دستگی ایجاد کنند. اینها همان گسلها و گسستهای اجتماعی هستند که وقتی فعال شوند، ناامنی و خشونت سهمگینتری را بازتولید میکنند. اگر آحاد جامعه هوشیار نباشند و برای کاهش خشونت دست به دست هم ندهند، نمیتوان به بهبود اوضاع امید داشت. هرچه زن آگاهتر باشد، شجاعتر خواهد بود، میتواند به اطرافیانش یاری برساند و مانع از تضییع حقوق و اعمال خشونت علیه خود و دیگران شود.»
ابعاد پنهان قانون؛ از قطع صله رحم تا محرومیتهای عاطفی
این فعال حوزه زنان در بخش پایانی سخنان خود به تنوع شیوههای خشونت اشاره کرد و یادآور شد: «خشونت جلوهها و گونههای بسیار متعددی دارد؛ بهطوری که تنها در قانون مبارزه با خشونت خانگی به ۱۳ نوع آن اشاره شده است. یکی از این موارد که کمتر به آن پرداخته میشود، مبحث 'قطع صله رحم و پیوندهای خانوادگی' است؛ مانند زمانی که زنی از همسرش جدا میشود و افرادی مانع از دیدار او با فرزندش میشوند، یا زمانی که زنی ازدواج میکند و به او اجازه رفتوآمد به خانه والدین و بستگانش را نمیدهند. اینها نمونههایی از خشونت هستند که اغلب در جامعه بازگو نمیشوند و مجازاتهای مشخصی نیز برایشان تعیین نشده است.»
او در پایان تاکید کرد: «بسیار حیاتی است که آگاهی جامعه نسبت به انواع رایج و پنهان خشونت ارتقا یابد. آگاهی، یکی از پایههای اصلی و بنیادین مبارزه با خشونت است. هر اندازه که یک زن آگاهتر باشد، توانمندی، قدرت و باور به خویشتن در او بارورتر میشود و این امر تأثیری مستقیم بر خود او، اطرافیانش و کل جامعه خواهد داشت. یک زن آگاه همواره میتواند زندگی آرام، باثبات و پر از شکوه و کرامت را برای خود و محیط پیرامونش رقم بزند.»
افزایش شمار شکایتها
از سوی دیگر، گلستان احمد، مسئول دفتر حقوق بشر استان حلبچه، گفت افزایش تعداد شکایتها را میتوان از دو زاویه بررسی کرد. نخست، افزایش سطح آگاهی عمومی که باعث شده زنان بیشتر به نهادهای مسئول مراجعه کرده و شکایتهای خود را ثبت کنند. دوم، افزایش مشکلات و بحرانهای اجتماعی که بهطور کلی موجب رشد تعداد شکایتها شده است؛ بهطوریکه نهادها و ادارات مختلف هر روز با این مسائل درگیر هستند و برای حل آنها تلاش میکنند.
او افزود که در گذشته بیشتر مشکلات به خشونت خانوادگی محدود میشد، اما امروز دامنه آن گستردهتر شده و انواع خشونتهای اقتصادی و اجتماعی را نیز دربر گرفته است. به گفته او، رسانهها نیز در گسترش برخی اشکال خشونت نقش داشتهاند و همین امر به افزایش تعداد شکایتها در حوزههای مختلف منجر شده است.
وی توضیح داد که زنان امروز آگاهی بیشتری نسبت به گذشته دارند، اما بسیاری از آنها میدانند که اگر شکایتشان به دادگاه برسد، ممکن است با فشارها یا موانعی روبهرو شود. به همین دلیل، برخی زنان شکایت خود را پس میگیرند و ترجیح میدهند مشکل از طریق سازشهای عشایری حل شود. از این رو، هنوز هم بسیاری از زنان برای مراجعه به دستگاه قضایی تردید دارند و این مسئله نیازمند آگاهیبخشی و رسیدگی بیشتر است.
«خشونت همچنان رو به افزایش است»
او همچنین گفت که موارد خشونت در سال ۲۰۲۶ همچنان روندی صعودی دارد، زیرا جامعه در حال تجربه تغییرات و تحولات مداوم است. به گفته وی، خشونت در فضای رسانهای، شبکههای اجتماعی و حتی از طریق فناوریهای هوش مصنوعی به شکل چشمگیری افزایش یافته است. او تأکید کرد که هرچند این فناوریها دستاوردهای نوینی به شمار میروند، اما در کنار مزایای خود، شکلهای تازهای از خشونت را نیز به وجود آورده و به بروز برخی ناهنجاریهای اجتماعی دامن زدهاند.
گلستان احمد بر ضرورت آموزش شیوه صحیح استفاده از شبکههای اجتماعی تأکید کرد و از عملکرد برخی رسانهها در پرداختن به مسائل زنان انتقاد نمود. او خواستار آن شد که وزارت فرهنگ و دیگر نهادهای مسئول، نظارت حرفهایتر و مؤثرتری بر رسانهها داشته باشند.
وی افزود که برخی رسانهها هنگام پرداختن به موضوع خشونت یا تحلیل آن، گاهی به شکلی غیرمسئولانه عمل میکنند که به جای کاهش این پدیده، به گسترش آن کمک میکند. او همچنین خاطرنشان کرد که مشکلات زنان همچنان در چارچوبی محدود مورد توجه قرار میگیرد و با وجود تصویب قانون مقابله با خشونت خانوادگی، این قانون هنوز آنگونه که باید اجرا نشده است.
او ادامه داد: «در استان حلبچه تنها بخش اندکی از مواد قانون مقابله با خشونت خانوادگی به مرحله اجرا رسیده و سازوکارهای اجرایی آن نیز به طور کامل فعال نشده است. همین موضوع مانع از ایجاد تغییرات واقعی در برخورد با پروندههای خشونت شده است. علاوه بر این، تغییرات اجتماعی پیوسته و تفاوت در آداب و رسوم مناطق مختلف نیز چالشهای دیگری بر سر راه حل این مشکلات ایجاد کردهاند.»
«آگاهی زنان، آگاهی خانواده و جامعه را افزایش میدهد»
گلستان احمد در ادامه گفت حضور یک زن آگاه در خانواده، به معنای داشتن خانوادهای آگاهتر است. به همین دلیل، زنان باید همواره برای افزایش دانش و آگاهی خود تلاش کنند، زیرا آگاهی زنان یکی از مهمترین عوامل در حفظ بنیان خانواده و کاهش خشونت در جامعه به شمار میرود.
او در پایان بر ضرورت تدوین قوانین جدید، اجرای برنامههای مستمر آگاهیبخشی و حمایت از بخشهای مختلف جامعه در برابر انواع خشونت تأکید کرد.