هوش مصنوعی و کودکان؛ مرز باریک میان فرصت یادگیری و انزوای اجتماعی
استفاده بی‌نظارت کودکان از هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال، نگرانی‌هایی درباره سلامت روان، رشد گفتار و روابط اجتماعی آن‌ها ایجاد کرده است.
هيلين احمد
سلیمانی- با گسترش سریع فناوری و افزایش استفاده از هوش مصنوعی، کودکان نیز به یکی از گروه‌های اصلی کاربران این فناوری تبدیل شده‌اند. هوش مصنوعی از یک‌سو فرصت‌های مهمی برای یادگیری، جست‌وجوی اطلاعات و تقویت توانایی‌های کودکان فراهم کرده، اما از سوی دیگر، استفاده بی‌حدومرز از آن و نبود نظارت کافی، نگرانی‌هایی جدی درباره سلامت روان و جسم، رشد زبانی و روابط اجتماعی کودکان ایجاد کرده است.
اگرچه نمی‌توان کودکان را از تغییرات و پیشرفت‌های سریع فناوری دور نگه داشت، مسئله مهم چگونگی استفاده از این ابزارها و تعیین محدودیت‌های مناسب برای آن‌هاست؛ به‌ویژه در سال‌های نخست زندگی که تأثیر مهمی بر رشد فکری و شکل‌گیری شخصیت کودک دارند.
در همین زمینه، ویان کمال، روزنامه‌نگار، از منظر تجربه مادری به نگرانی‌های ناشی از استفاده بدون نظارت کودکان از هوش مصنوعی و ابزارهای الکترونیکی می‌پردازد. او می‌گوید: «نظارت، آگاهی‌بخشی و راهنمایی کودکان، مسئولیتی مهم بر عهده والدین، مدارس و نهادهای آموزشی است تا کودکان بتوانند از فناوری و هوش مصنوعی بهره ببرند، بی‌آنکه این پیشرفت به انزوای اجتماعی، تضعیف روابط خانوادگی و آسیب به سلامت روان آن‌ها منجر شود.»
هوش مصنوعی کودکان را در معرض انزوای اجتماعی قرار می‌دهد
ویان کمال با اشاره به پیامدهای استفاده نادرست کودکان از هوش مصنوعی می‌گوید: «امروزه با پیشرفت فناوری، هوش مصنوعی نیز گسترش یافته و بدون آنکه مادران بخواهند، با سرعتی زیاد در دسترس کودکان ما قرار گرفته است. هوش مصنوعی برای انجام کارهای روزمره و دریافت اطلاعات می‌تواند ابزار مفیدی برای کودکان باشد. اینکه کودکان برای کسب اطلاعات از آن استفاده کنند، اتفاق مثبتی است؛ اما بخش زیادی از محتوایی که در دسترس آن‌ها قرار می‌گیرد، کم‌اهمیت و حتی زیان‌بار است.
بسیاری از کودکان در معرض انزوای اجتماعی قرار می‌گیرند و کودکی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کند، گاهی از جامعه و دوستان خود فاصله می‌گیرد. متأسفانه گسترش هوش مصنوعی به موجی فراگیر تبدیل شده که کودکان را نیز با خود همراه کرده است. در چنین شرایطی نمی‌توان آن‌ها را به‌کلی از این فناوری محروم کرد، اما می‌توان با تدوین برنامه‌ای منسجم، زمان مشخصی را برای استفاده از آن در نظر گرفت. باید شرایطی فراهم شود که کودک ابتدا در روابط اجتماعی مشارکت داشته باشد و سپس برای نیازهای آموزشی و علمی خود از هوش مصنوعی استفاده کند تا از جامعه جدا نشود.»
کودکان در معرض آموزش ناسالم قرار می‌گیرند
او همچنین تأکید می‌کند که کودکان در سال‌های نخست زندگی نیازی به استفاده از ابزارهای الکترونیکی ندارند و استفاده از این وسایل در سنین پایین می‌تواند مشکلاتی در سلامت و گفتار آن‌ها ایجاد کند.
ويان در این‌باره می‌گوید: «پزشکان کودک درباره ارتباط میان استفاده از ابزارهای الکترونیکی و تأخیر در رشد گفتار کودکان در سن معمول آن هشدار می‌دهند. بسیاری از انیمیشن‌ها بدون نظارت و پالایش محتوایی از طریق این ابزارها پخش می‌شوند و در دسترس کودکان قرار می‌گیرند. کودک نیز در سنین مشخص، هر محتوایی را که می‌بیند در ذهن خود ثبت می‌کند. وقتی هیچ فیلتری برای محتوای انیمیشن‌ها وجود نداشته باشد، کودکان در معرض آموزش و تربیتی ناسالم قرار می‌گیرند.
به همین دلیل، والدین باید برای کنترل و نظارت بر استفاده کودکان از این ابزارها تلاش کنند. برای پرورش سالم، لازم است کودکان از مشکلات و تنش‌های اجتماعی و خانوادگی دور بمانند، اما برخی انیمیشن‌ها آن‌ها را با مسائل خانوادگی مواجه می‌کنند. بسیاری از این آثار به اختلافات میان زوج‌ها می‌پردازند و چنین موضوعاتی در معرض دید کودکان قرار می‌گیرد.
ضروری است محتوای منتشرشده در صفحات و حساب‌های مختلف، بدون بررسی و نظارت در دسترس کودکان قرار نگیرد تا نسل جدید این سرزمین در معرض خشونت و آسیب‌های روانی قرار نگیرد. همچنین مدارس باید بر استفاده کودکان از این ابزارها نظارت داشته باشند و معلمان و مربیان با آموزش و آگاهی‌بخشی، آن‌ها را با پیامدهای استفاده نادرست از ابزارهای الکترونیکی و محتوای موجود در شبکه‌های اجتماعی آشنا کنند.»
ویان کمال در پایان سخنانش با اشاره به شیوه‌ای که در خانواده خود برای استفاده کودکان از ابزارهای الکترونیکی در پیش گرفته است، می‌گوید: «من به‌عنوان یک مادر، از سن مشخصی به فرزندانم اجازه می‌دهم از ابزارهای الکترونیکی استفاده کنند، اما پس از آن درست و نادرست را برایشان توضیح می‌دهم و آن‌ها را با محتوای سالم آشنا می‌کنم. به‌عنوان ناظر، پیوسته مراقبشان هستم تا دچار مشکلات جسمی و روانی نشوند.
کودک به‌تنهایی نمی‌تواند محتوای خوب و بد را از یکدیگر تشخیص دهد؛ بنابراین باید این تفاوت‌ها را برایش روشن کنیم و به او کمک کنیم محتوای مختلف را درک کند. رسانه‌ها نیز باید برای آگاهی‌بخشی به جامعه تلاش کنند. امروز جامعه به موضوعات اجتماعی نیاز دارد. اگر به مطب روان‌پزشکان مراجعه کنیم، می‌بینیم شمار زیادی از کودکان و نوجوانان برای دریافت خدمات درمانی به آن‌ها مراجعه می‌کنند.
نهادهای آموزشی باید برای بهبود این وضعیت نقش مهمی ایفا کنند و از طریق ارائه درس‌ها و آموزش‌های ویژه، کودکان را با آسیب‌های ابزارهای الکترونیکی آشنا سازند. امیدوارم همه نهادها و بخش‌های مسئول با احساس مسئولیت در این زمینه فعالیت کنند.»