چرخه اعدامهای پنهان، مرگ در زندان و بحران تحویل پیکرها در ایران
در روزهای اخیر، گزارشهایی از اعدامهای جدید در زندانهای ایران، اجرای احکام بدون اطلاع خانوادهها و مرگ مشکوک زندانیان منتشر شده است؛ روندی که نگرانیها درباره تشدید سرکوب قضایی و نقض حقوق بشر را افزایش داده است.
مرکز خبر- امروز شنبه ۶ تیرماه ۱۴۰۵، ایران به یکی از کانونهای اصلی اجرای احکام اعدام در جهان تبدیل شده است، موج تازهای از اعدامها، انتقالهای ناگهانی زندانیان و گزارشهای متعدد از مرگ در بازداشتگاهها بار دیگر نگرانیهای جدی نهادهای حقوق بشری را برانگیخته است. در روزهای اخیر، دهها زندانی در شهرهای مختلف از جمله کرماشان، بیرجند، ساری، اهواز و قم بدون اطلاع قبلی خانوادهها اعدام شدهاند؛ در برخی موارد نیز خانوادهها پس از اجرای حکم از طریق نهادهای رسمی یا غیررسمی مطلع شدهاند. همزمان، گزارشهایی از انتقال مخفیانه زندانیان، نگهداری طولانیمدت در وضعیت بلاتکلیفی، صدور احکام اعدام بر پایه اتهامات غیرسیاسی و خودکشی یا مرگ زندانیان در شرایط مشکوک منتشر شده است. در کنار این روند، عدم تحویل پیکر برخی جانباختگان به خانوادهها و همچنین کشته شدن شهروندان توسط نیروهای امنیتی، ابعاد تازهای از بحران حقوق بشر در ایران را آشکار کرده است؛ بحرانی که به گفته ناظران، در سایه سکوت جامعه جهانی و بینتیجه ماندن مذاکرات سیاسی، تشدید شده است.
گسترش اعدامها و اجرای احکام در سکوت خبری
در تازهترین موارد ثبتشده، چندین زندانی در زندانهای بیرجند، ساری، سپیدار اهواز و لنگرود قم اعدام شدند. در نمونهای شاخص، یک زندانی اهل سیستان که در زندان بیرجند نگهداری میشد، بدون اطلاع قبلی خانواده و در ساعات بامدادی اعدام شد؛ خانواده او تنها پس از اجرای حکم از ماجرا مطلع شدند. گزارشها نشان میدهد این فرد متأهل پیشتر با اتهامات غیرسیاسی محکوم شده بود.
در زندان ساری نیز یک زندانی با اتهام غیرسیاسی در سحرگاه اعدام شد. در اهواز و قم نیز دو زندانی کورد و بلوچ با اتهامات مشابه به اجرای حکم اعدام رسیدند. این روند، از نگاه ناظران حقوق بشری، نشاندهنده تداوم استفاده گسترده از مجازات مرگ در پروندههایی است که اغلب فاقد شفافیت قضایی و استانداردهای دادرسی عادلانه توصیف میشوند.
اعدامهای مخفیانه و نقض حق اطلاع خانوادهها
گزارشهای متعدد تأیید میکند که در برخی موارد، خانوادهها نهتنها پیش از اجرای حکم مطلع نشدهاند، بلکه حتی فرصت آخرین ملاقات نیز از آنان سلب شده است. انتقال پیکرها به سردخانه بدون اطلاع قبلی و اعلام دیرهنگام خبر اعدام، در مواردی بهعنوان «اعدام مخفیانه» از سوی نهادهای حقوق بشری توصیف شده است.
بر اساس تعریف حقوق بینالملل، عدم اطلاعرسانی به خانواده، محرومیت از ملاقات آخر، و پنهانسازی محل دفن، از مؤلفههای نقض حقوق بنیادین زندانیان و خانوادههای آنان محسوب میشود. در پروندههای اخیر، هر سه مورد در موارد متعدد گزارش شده است.
مرگ و خودکشی زندانیان در سایه فشارهای روانی و نبود خدمات درمانی
در کنار اعدامها، مواردی از مرگ زندانیان در شرایط مشکوک نیز گزارش شده است. یک زندانی محکوم به اعدام در زندان قزلحصار کرج بر اثر خودکشی جان باخت. منابع مطلع فشارهای شدید روانی ناشی از انتظار اجرای حکم و شرایط نامناسب زندان را از عوامل احتمالی این حادثه عنوان کردهاند.
در موردی دیگر، یک زندانی سیاسی در زندان اوین که به اتهام «تبلیغ علیه نظام» در حال گذراندن دوران محکومیت خود بود، پس از بروز علائم سکته قلبی و عدم رسیدگی فوری پزشکی جان خود را از دست داد. این موارد بار دیگر موضوع دسترسی زندانیان به خدمات درمانی و مسئولیت مستقیم نهادهای نگهدارنده را برجسته کرده است.
زندانها؛ از اعدام تا انتقالهای ناگهانی و بلاتکلیفی
گزارشها حاکی از آن است که برخی زندانیان بدون اطلاع خانوادهها میان زندانهای مختلف منتقل شدهاند. در بسیاری از موارد، خانوادهها هفتهها یا ماهها از محل نگهداری عزیزان خود بیخبر ماندهاند. این وضعیت بهویژه درباره زندانیان سیاسی و زندانیان مرتبط با اعتراضات، بیشتر مشاهده شده است.
همزمان، چند زندانی که پیشتر به اعدام محکوم شده بودند، با رضایت اولیای دم از مجازات مرگ رهایی یافتهاند، در حالی که برخی دیگر در صف اجرای حکم قرار دارند؛ وضعیتی که نشاندهنده عدم ثبات و شفافیت در روند قضایی توصیف میشود.
اعدامهای منطقهای و افزایش نگرانی در مناطق حاشیهای
در روزهای اخیر، گزارشهایی از اجرای احکام اعدام در شهرهای مختلف از جمله بیرجند، ساری، اهواز و قم منتشر شده است.
در کنار اعدامها، گزارشهایی از کشته شدن چهار شهروند بلوچ در جریان درگیری با نیروهای نظامی در سراوان منتشر شده است. با گذشت بیش از دو هفته، پیکر این افراد هنوز به خانوادههایشان تحویل داده نشده و این موضوع موجب افزایش فشار روحی و اعتراض خانوادهها شده است.
تحویل ندادن پیکرها و فشار مضاعف بر خانوادههای داغدار
یکی از مهمترین موارد مطرحشده در گزارشهای اخیر، خودداری نهادهای امنیتی از تحویل پیکر جانباختگان به خانوادههاست. در پرونده چهار شهروند بلوچ کشتهشده در سراوان، خانوادهها بارها برای دریافت پیکرها مراجعه کردهاند اما با پاسخ روشن مواجه نشدهاند.
این وضعیت، علاوه بر نقض حقوق اولیه خانوادهها برای برگزاری مراسم خاکسپاری، بهعنوان نوعی «رنج مضاعف» از سوی نهادهای حقوق بشری توصیف میشود؛ رنجی که در کنار فقدان عزیزان، با بلاتکلیفی و عدم شفافیت تشدید شده است.
ایران در آمار جهانی اعدامها
بر اساس گزارشهای سازمانهای حقوق بشری، ایران همچنان در میان کشورهایی قرار دارد که بیشترین تعداد اجرای احکام اعدام را در جهان ثبت میکنند. بخش قابل توجهی از این احکام مربوط به پروندههای مواد مخدر و اتهامات امنیتی است؛ اتهاماتی که در بسیاری از موارد، از نظر نهادهای بینالمللی، با استاندارد «جدیترین جرایم» همخوانی ندارند.
سکوت بینالمللی و تشدید بحران
با وجود گزارشهای متعدد درباره اعدامهای گسترده، انتقالهای غیرشفاف زندانیان، مرگ در بازداشتگاهها و تحویل ندادن پیکرها، واکنش مؤثری از سوی جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی دیده نشده است. این سکوت، به باور ناظران، به حکومت ایران امکان داده است تا روند اجرای احکام سنگین و سرکوب قضایی را بدون فشار جدی خارجی ادامه دهد.
در مجموع، مجموعه این رخدادها تصویری از یک بحران حقوق بشری چندلایه را ترسیم میکند؛ بحرانی که در آن اعدام، زندان، بلاتکلیفی، محرومیت از درمان و فشار بر خانوادهها بهطور همزمان در حال گسترش است.