آزار جنسی در خیابان‌ها و اتوبوس‌های کازابلانکای مراکش؛ زنان از حمل‌ونقل عمومی فاصله می‌گیرند
پژوهشی در کازابلانکا نشان می‌دهد آزار جنسی در خیابان‌ها و اتوبوس‌ها، آزادی رفت‌وآمد زنان را محدود کرده است.
حنان حارت
مراكش- آزار جنسی زنان در فضاهای عمومی و وسایل حمل‌ونقل، تنها به مزاحمت‌های کلامی و رفتاری محدود نمی‌شود، بلکه احساس امنیت آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، آزادی رفت‌وآمدشان را محدود می‌کند و حتی ممکن است برخی از آنان را به کنار گذاشتن استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی وادار کند.
نتایج یک پژوهش میدانی که انجمن «چالش برای برابری و شهروندی» درباره آزار جنسی مبتنی بر جنسیت در فضاهای عمومی و وسایل حمل‌ونقل عمومی شهری در کازابلانکا انجام داده، از تداوم و گسترش این پدیده و شکل‌های مختلف آن حکایت دارد. این پژوهش همچنین از شکاف میان قوانین موجود و واقعیت زندگی زنان و دختران خبر می‌دهد.
این انجمن روز جمعه ۱۲ نوامبر، در یک نشست خبری نتایج این پژوهش را ارائه کرد. در این گزارش، ابعاد آزار جنسی و پیامدهای آن بر حق زنان و دختران برای رفت‌وآمد و دسترسی امن به فضاهای عمومی بررسی شده است.
پژوهش با رویکردی چندبعدی و با ترکیب بررسی جامعه‌شناختی، تحلیل حقوقی و قضایی انجام شده و هدف آن ارزیابی میزان کارآمدی قوانین ملی، به‌ویژه قانون شماره ۱۰۳.۱۳ درباره مقابله با خشونت علیه زنان، و همچنین بررسی توانایی سیاست‌های عمومی در تضمین دسترسی برابر و امن زنان و دختران به فضاهای مشترک بوده است.
فضاهای عمومی؛ محیط‌هایی که زنان در آن احساس امنیت نمی‌کنند
نتایج پژوهش نشان می‌دهد آزار جنسی در فضاهای عمومی صرفاً به رفتارهای فردی و پراکنده محدود نیست، بلکه عوامل اجتماعی و شهرسازی و همچنین نگرش‌های رایج درباره حضور زنان در محیط‌های عمومی و حق آنان برای رفت‌وآمد آزادانه و امن نیز در شکل‌گیری این پدیده نقش دارند.
بر اساس این پژوهش، ۶۹ درصد پاسخ‌دهندگان معتقدند فضاهای عمومی در عمل به مکان‌هایی برای مردان و مکان‌هایی برای زنان تقسیم شده‌اند. به‌طوری‌که ۸۰ درصد، کافه‌ها را فضاهایی مردانه دانسته‌اند و ۷۹ درصد نیز حمام‌های عمومی را مکان‌هایی مرتبط با زنان معرفی کرده‌اند.
در میان مکان‌هایی که بیشترین موارد آزار جنسی در آن‌ها گزارش شده، محله‌ها و خیابان‌های عمومی با ۴۱ درصد در صدر قرار دارند. پس از آن، پارک‌ها با ۱۲ درصد و ایستگاه‌های اتوبوس با ۱۱ درصد قرار گرفته‌اند.
این پژوهش همچنین شکل‌های مختلف آزار جنسی را شناسایی کرده است؛ رفتارهایی که تنها به تعرض‌های کلامی و جسمی محدود نمی‌شوند، بلکه آزارهای روانی و دیداری، حرکات و اشاره‌های جنسی و تعقیب زنان در فضاهای عمومی را نیز شامل می‌شوند. بر اساس داده‌های این گزارش، این رفتارها به فضای مجازی نیز گسترش یافته و شامل عکس‌برداری و فیلم‌برداری از زنان بدون رضایت آنان می‌شود.
اتوبوس؛ وسیله رفت‌وآمد و منشأ احساس ناامنی
در بخش دیگری از پژوهش، نقش وسایل حمل‌ونقل عمومی در افزایش احساس ناامنی زنان در شهر بررسی شده است. بر اساس نتایج، اتوبوس که با ۳۱ درصد یکی از پرکاربردترین وسایل حمل‌ونقل عمومی است، هم‌زمان یکی از مکان‌های پرتکرار آزار جنسی به شمار می‌رود. ۶۲ درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند در اتوبوس مورد آزار قرار گرفته‌اند؛ این رقم برای تاکسی‌ها ۱۹ درصد بوده است.
همچنین ۶۲ درصد شرکت‌کنندگان، ایستگاه‌های اتوبوس را ناامن‌ترین مکان‌ها دانسته‌اند. ساعات اولیه صبح نیز با ۳۴ درصد در رتبه بعدی قرار دارد. این آمار نشان می‌دهد خطر آزار جنسی تنها به داخل وسایل حمل‌ونقل محدود نیست و محیط اطراف ایستگاه‌ها و زمان‌هایی را نیز دربرمی‌گیرد که زنان ناچار به رفت‌وآمد هستند.
پیامدهای این وضعیت بر رفتار استفاده‌کنندگان از حمل‌ونقل عمومی نیز تأثیر گذاشته است. بر اساس داده‌های پژوهش، ۸۵ درصد پاسخ‌دهندگان به دلایل مختلف استفاده از این وسایل را کنار گذاشته‌اند. تأخیر با ۵۱ درصد مهم‌ترین دلیل اعلام شده و ۲۴ درصد نیز نبود احساس امنیت را علت مستقیم این تصمیم دانسته‌اند.
این نتایج نشان می‌دهد آزار جنسی چگونه به عاملی محدودکننده برای آزادی رفت‌وآمد زنان تبدیل می‌شود و دسترسی آنان به محل کار، مراکز آموزشی و انجام امور روزمره را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ مسئله‌ای که استقلال اقتصادی و اجتماعی آنان را نیز محدود می‌کند.
شکاف میان قوانین و دشواری گزارش آزار جنسی
با وجود قوانین موجود در مراکش برای جرم‌انگاری خشونت و آزار جنسی علیه زنان، این پژوهش از شکاف میان مفاد قانونی و امکان اجرای آن‌ها در عمل حکایت دارد.
بر اساس نتایج، ۴۵ درصد پاسخ‌دهندگان با سازوکارهای گزارش آزار جنسی آشنایی ندارند. همچنین ۳۲ درصد زنان برای مراجعه به مراکز پلیس و گزارش موارد آزار جنسی در وسایل حمل‌ونقل عمومی با دشواری روبه‌رو هستند.
در برابر این چالش‌ها، انجمن بر ضرورت ترکیب رویکردهای بازدارنده و پیشگیرانه تأکید کرده است. به گفته این نهاد، اجرای سازوکارهای مجازات، تقویت آموزش و آگاهی‌بخشی، مقابله با مصونیت از مجازات و تغییر نگرش‌های اجتماعی که آزار جنسی را عادی جلوه می‌دهند، ضروری است.
در این نشست همچنین بر اهمیت افزایش حضور زنان در مشاغل مرتبط با حمل‌ونقل عمومی تأکید شد؛ اقدامی که می‌تواند مشارکت آنان را در مدیریت این بخش تقویت کند.
این انجمن خواستار اصلاح قوانین، ساده‌سازی روند اثبات و گزارش فوری جرائم آزار جنسی و تقویت تدابیر ایمنی و نظارت در اتوبوس‌ها و ایستگاه‌ها، به‌ویژه در مسیرها و ساعات کم‌امن‌تر شده است. گنجاندن ملاحظات جنسیتی در برنامه‌ریزی شهری و مدیریت حمل‌ونقل عمومی نیز از دیگر پیشنهادهای مطرح‌شده در این پژوهش است.
مسئولیت نهادها در تأمین امنیت زنان در شهر
رجاء حنین، عضو انجمن «چالش برای برابری و شهروندی»، در حاشیه این نشست گفت هدف از انجام این پژوهش، بررسی میدانی آزار جنسی در فضاهای عمومی و وسایل حمل‌ونقل شهری کازابلانکا با رویکردی جامعه‌شناختی، حقوقی و قضایی بوده است. این پژوهش همچنین میزان تناسب قوانین ملی، به‌ویژه قانون شماره ۱۰۳.۱۳ درباره مقابله با خشونت علیه زنان، را ارزیابی کرده است.
او افزود این انجمن قصد دارد با انتشار نتایج پژوهش، زمینه بحث عمومی درباره میزان هماهنگی قوانین ملی با کنوانسیون‌های بین‌المللی مرتبط و همچنین مسئولیت سیاست‌گذاران و شرکت‌های مدیریت حمل‌ونقل شهری در تضمین حق زنان و دختران برای رفت‌وآمد امن و استفاده از فضاهای عمومی را فراهم کند.
حنین با اشاره به فعالیت چندساله این انجمن در زمینه مقابله با آزار جنسی گفت نتایج پژوهش مبنایی برای تدوین پیشنهادهایی در حوزه قانون‌گذاری و تعیین مسئولیت شرکت‌های حمل‌ونقل در تأمین شرایط رفت‌وآمد امن زنان خواهد بود.