مریم آخوندی؛ وقتی آواز زنان به صدای مقاومت تبدیل میشود
مریم آخوندی نمونهای از توانمندسازی صدای زنان در عرصه موسیقی ایران است. او با زندهکردن میراث آوازهایی که زنان نسلبهنسل به یکدیگر منتقل کردهاند، آوازخوانی را به عرصهای برای مقاومت تبدیل کرده است.
مرکز خبر- مریم آخوندی بهخاطر احیای میراث آوازهای زنانه ایران و ارائه آن در قالبی معاصر شناخته شده است. او این کار را از طریق پروژههای مختلف موسیقایی، از جمله گروه «بانو» و آلبوم «سرمست»، دنبال کرده است. آثار او سرشار از انرژی و پویایی هستند و از فضای آرام و اندوهگینی که معمولاً در موسیقی سنتی ایران دیده میشود، فاصله دارند.
مریم آخوندی در سال ۱۳۳۶ در تهران به دنیا آمد. او پس از آموزش نزد اسماعیل مهرتاش و نصرالله نصحپور، دو تن از چهرههای برجسته موسیقی ایران، در زمینه موسیقی کلاسیک و سنتی ایرانی به فعالیت تخصصی پرداخت. پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ و بهدلیل محدودیتهایی که بر فعالیت هنرمندان زن اعمال شد، نتوانست در حوزه موسیقی فعالیت داشته باشد. او سرانجام از سال ۱۳۶۵ در شهر کلن آلمان ساکن شد و فعالیت هنری خود را در آنجا ادامه داد؛ فعالیتی که بخش مهمی از آن به حفظ و معرفی میراث موسیقی ایران اختصاص دارد.
مریم آخوندی از موسیقی بهعنوان ابزاری برای آگاهیرسانی درباره محدودیتهایی استفاده میکند که زنان در ایران برای آوازخواندن در فضاهای عمومی با آن روبهرو هستند. تمرکز اصلی او بر زندهکردن آوازهایی است که زنان در طول نسلها حفظ کرده و به نسلهای بعد منتقل کردهاند. گروه زنانه «بانو» نیز این میراث را در صحنههای بینالمللی اجرا میکند و به این ترتیب، صدای زنان ایرانی را به گوش مخاطبان گستردهای در سراسر جهان میرساند.
پس از اقامت در اروپا، مریم آخوندی با شماری از موسیقیدانان ایرانیِ مهاجر همکاری کرد. او همراه با دو گروه موسیقی سنتی ایرانی «ناوا» و «چکاوک» در آلمان و کشورهای اسکاندیناوی کنسرتهایی برگزار کرد. پس از آن، گروه «باربد» را تأسیس کرد؛ گروهی که از سه تا پنج موسیقیدان با آموزش موسیقی کلاسیک تشکیل شده است. این گروه طی سالهای فعالیت خود در شهرهای مختلف اروپا به اجرای برنامه پرداخته است.
یکی از پروژههای مهم مریم آخوندی، «سرمست» است که با همکاری «انسمبل باربد» شکل گرفت. این پروژه از شعر کلاسیک فارسی، بهویژه اشعار حافظ شیرازی، تأثیر گرفته است. واژه «سرمست» در فارسی به معنای سرخوش و مست است و به فضای عاطفی و شورانگیز شعرهایی اشاره دارد که این پروژه بر پایه آنها شکل گرفته است.
آلبوم «سرمست» در سال ۱۳۸۵ منتشر شد و قطعاتی را دربر میگیرد که از شعر کلاسیک فارسی و موسیقی سنتی ایران الهام گرفتهاند. این اثر بخشی از تلاش مریم آخوندی برای بازآفرینی و ارائه میراث موسیقی ایرانی در قالبی تازه و امروزی است.
گروه «بانو» یکی از مهمترین پروژههای هنری مریم آخوندی است. این گروه زنانه در فاصله سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۷۹ و در واکنش به محدودیتهای موجود برای آوازخوانی زنان در فضاهای عمومی ایران شکل گرفت. در آن دوره، زنان خواننده امکان حضور و اجرای عمومی نداشتند و آوازخوانی آنان عمدتاً به فضاهای خصوصی محدود میشد. زنان در خانهها، هنگام انجام کارهای روزمره، در مزارع و در مراسمی که تنها زنان در آن حضور داشتند، آواز میخواندند.
مریم آخوندی طی سالها به جمعآوری و احیای این آوازهای سنتی زنانه پرداخت و تلاش کرد آنها را در قالبی هنری و امروزی به مخاطبان معرفی کند. حاصل این تلاش، انتشار آلبوم «بانو ـ آوازهای زنان ایرانی» در سال ۱۳۸۳ بود. این آلبوم مجموعهای از آوازهایی است که ریشه در میراث آوازی زنان ایرانی دارد و نسلبهنسل به آنها منتقل شده است.
«بانو» در زبان فارسی به معنای «زن نجیب» یا «زن برجسته» است. این آلبوم سفری موسیقایی به مناطق و فرهنگهای مختلف ایران به شمار میرود و بر سنت آوازخوانی زنان ایرانی و اعتمادبهنفسی که در این سنتها بازتاب یافته است، تأکید میکند.
بخش بزرگی از این آوازها سرزنده، شاد و پرتحرکاند و با سازهای کوبهای همراه میشوند. از همین رو، تفاوت چشمگیری با تصویری دارند که معمولاً از موسیقی ایرانی با آرامش و حالوهوای اندوهگین آن ارائه میشود. در آوازهای قدیمی و عامیانه، طنز و شوخطبعی نیز جایگاه پررنگی دارد و در کنار آن، بخشهایی از زندگی روزمره و خصوصی زنان ایرانی روایت میشود.
گروه «بانو» تا سال ۱۳۹۱ در کشورهای مختلف اروپا و همچنین در ترکیه و تونس به اجرای کنسرت پرداخت.
مریم آخوندی در مراسم اهدای جایزه WDR Jazzpreis در سال ۱۴۰۲، به پاس فعالیتهای موسیقایی خود و با عنوان «بیایید با هم به صدای سرکش بانو گوش دهیم»، جایزه «فرهنگهای موسیقایی» را دریافت کرد.